De behandeling van asielzoekers wordt strenger voor wie zich misdraagt en soepeler voor de meeste andere asielzoekers en vreemdelingen.

Dat blijkt uit de asielplannen die staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie) vrijdag heeft gepresenteerd.

Teeven zegde de Kamer in het voorjaar toe een plan te maken voor een 'humaner' asielbeleid, nadat de Russische activist Alexander Dolmatov zelfmoord pleegde in zijn cel. 

Volgens de Inspectie voor Veiligheid en Justitie ging hier een keten aan fouten door de asielketen aan vooraf. De zaak leidde tot een verhit debat in de Tweede Kamer.

Draaglijker

In het nieuwe beleid worden vreemdelingen alleen vastgezet als zij niet meewerken aan hun terugkeer, als er een reëel risico is op onttrekking van toezicht en als er uitzicht is op terugkeer.

Verder krijgen asielzoekers in detentie meer vrijheid en komen er activiteiten, zoals cursussen, zwemles of taalondersteuning om de tijd in hechtenis draaglijker te maken.

Gezinnen met minderjarige kinderen worden straks helemaal niet meer in vreemdelingenbewaring genomen, behalve als zij zich aan het toezicht onttrekken.

Voor vreemdelingen die een gevaar vormen voor de orde en veiligheid in vreemdelingendetentie wordt het regime juist zwaarder. 

Cellen

Het aantal cellen dat beschikbaar is voor asieldetentie wordt teruggebracht van ruim 2.000 naar 933 en gezinnen met kinderen worden zo snel mogelijk vanuit detentie overgeplaatst naar alternatieve opvang.

Ook wil Teeven bij lichaamsonderzoeken gebruik maken van bodyscans, in plaats van lichamelijke onderzoeken.

De gezondheid van de asielzoekers moet beter gewaarborgd worden door een samenwerkingsovereenkomst tussen de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) en het Gezondheidscentrum Asielzoekers (GCA).

De Dienst Terugkeer en Vertrek krijgt jaarlijks een miljoen voor projecten om terugkeer van uitgeprocedeerden te ondersteunen. Om het toezicht eenvoudiger te maken zal ook gewerkt worden met borgsommen en meldplicht.

Wens

Een nadrukkelijke wens van de PvdA wordt niet ingewilligd. De sociaaldemocraten vroegen op een ledenraad in mei om een verruiming van het buitenschuldbeleid.

Dat komt er op neer dat asielzoekers die buiten hun schuld niet kunnen terugkeren naar hun land van herkomst, sneller een verblijfsvergunning krijgen. Wel worden de procedures 'efficiënter', schrijft Teeven.

Partijleider Diederik Samsom beloofde toen zich hiervoor in te zetten na de ophef in de partij over de voorgenomen strafbaarstelling van illegaliteit.

Adviescommissie

De Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (ACVZ) adviseerde later echter om het buitenschuldbeleid niet te verruimen.

"Wij hebben geen zaken gevonden waarbij een asielzoeker aan de voorwaarden voldeed, maar geen verblijfsvergunning kreeg", aldus ACVZ-voorzitter Adriana van Dooijeweert bij de presentatie van het rapport in juli.

Volgens haar moet het buitenschuldbeleid alleen gelden voor zij die echt niet terug kunnen keren. Ook zijn er volgens de ACVZ maar weinig landen zijn die hun onderdanen niet terugnemen.

Sommige landen accepteren geen onderdanen die gedwongen moeten terugkeren, maar volgens de commissie is een belangrijke voorwaarde voor de buitenschuldvergunning juist dat een asielzoeker er alles aan heeft gedaan om vrijwillig terug te keren.

Toelichting staatssecretaris Teeven:

Consequenter

De adviescommissie stelde verder dat de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) consequenter moet zijn in de uitvoering van het buitenschuldbeleid.

Zo zou er door onduidelijkheid over de voorwaarden in vergelijkbare gevallen verschillend zijn gehandeld en zouden afwijzingen in veel zaken niet goed zijn gemotiveerd.

Tevreden

De PvdA is tevreden met de plannen van Teeven. PvdA-Kamerlid Marit Maij spreekt van een 'humaner' en 'rechtvaardiger' vreemdelingenbeleid. 

PVV-Kamerlid Sietse Fritsma is minder enthousiast. "Minder illegalen in de cel betekent meer illegalen op straat, meer overlast in de samenleving en veel minder uitzettingen naar de landen van herkomst", aldus de PVV'er.

Papieren

Volgens D66 en ChristenUnie is er geen sprake van 'humaner' asielbeleid. ChristenUnie-Kamerlid Joel Voordewind is zeer teleurgesteld dat het kabinet niks wezenlijks verandert aan het buitenschuldbeleid.

"Er zijn een aantal ambassades die niet willen meewerken aan het verstrekken van de benodigde papieren. Het is aan de asielzoeker om dit aan te tonen. Als de ambassade maandenlang niets van zich laat horen, verloopt de indieningstermijn en is de asielzoeker alsnog uitzetbaar", aldus Voordewind.

"De staatssecretaris wijst het advies om in dit geval de procedure te verlengen af omdat hij bang is dat asielzoekers hier van zullen profiteren. Onbegrijpelijk."

Ook volgens D66 is een 'humaan' asielbeleid nog ver weg. "De plannen van Teeven zijn vaag. Er is veel ruimte voor interpretatie van het beleid. Het risico dat alles bij het oude blijft is groot", aldus D66-Kamerlid Gerard Schouw.