AMSTERDAM - Jan Modaal heeft z’n beste tijd gehad. Hij heeft geen voorbeeldfunctie meer. Hij is niet met z’n tijd meegegaan. Er is geen econoom of statisticus die deze BN’er uit een ver verleden, nog serieus neemt. Toch?

Politici zullen de komende weken Jan Modaal weer gebruiken om de nieuwste bezuinigingen een gezicht te geven. Premier Rutte, minister Verhagen en secondant Wilders moeten voor een bedrag van 10 miljard euro aan bezuinigingen weten te vinden.

Wat zullen die betekenen voor de koopkracht van de mensen, met als centrale vraag hoe het salaris van Jan Modaal zich zal houden? NU.nl en het ANP onderzoeken in een driedelige serie of Jan Modaal uberhaupt nog leeft.

''Ik geloof niet dat veel mensen zich nog in Jan Modaal herkennen", zegt Miriam Gielen, die bij het Centraal Planbureau (CPB) de koopkracht van 19 soorten huishoudens in kaart brengt.

Catshuis

Een recent rapport van het CPB, dat Nederland volgend jaar met 4,5 procent in het rood schiet, was de aanleiding dat de drie toppolitici zich nu in het Catshuis bezinnen op nieuwe besparingen.

Gielen: ''Ik las in een publicatie dat werknemers met een modaal inkomen er in 2012 op achteruit gaan. Dat klinkt misschien verontrustend, maar ik denk dat de meeste huishoudens met een inkomen tussen de 25 000 en 50 000 euro, helemaal niet weten dat dat op hen slaat. Jan Modaal is alleenverdiener met een jaarinkomen 33000 euro.

Maar hoeveel alleenverdieners zijn er nog. Bij heel veel huishoudens komt 1,5 inkomen binnen, omdat de partner ook nog een paar dagen per week werkt. Dan liggen de kaarten al weer heel anders."

Geschiedenis

Over de geschiedenis van Jan Modaal is niet veel bekend. Volgens Gielen is hij geen uitvinding van het CPB.

''Voor het eerst in 1968 wilde de politiek van ons weten hoe bepaalde maatregelen zouden uitwerken op de lagere en hogere inkomens. Kort daarna is de naam Jan Modaal door iemand genoemd als stereotiep van 'de gewone man'.

Die figuur is in de loop van de tijd steeds verder aangekleed. Hij werd gezinshoofd naast een niet werkende vrouw en kreeg een salaris aangemeten, dat op de dag van vandaag keurig wordt bijgesteld."

Sprookjesboek

Maar gaandeweg is Modaal steeds meer een figuur uit een sprookjesboek geworden. Een modern gezinsinkomen is een ingewikkelde puzzel van één, twee of zelfs drie inkomens, toeslagen, uitkeringen of vrijgekomen lijfrentes. Jaarlijks ontvangen meer dan een half miljoen mensen samen 10 miljard euro aan erfenissen.

Miriam Gielen: ''Jan Modaal is ook een heel statische figuur. Hij heeft geen vlees en bloed, er verandert nooit wat met z’n persoonlijke situatie, hij gaat niet scheiden, zijn kinderen worden niet groter en gaan nooit het huis uit. Bij echte mensen is dat natuurlijk wel het geval. Bovendien is hij ouderwets, hij heeft geen kinderopvangtoeslag, geen huursubsidie en geen hypotheek. Als daar op bezuinigd wordt, merkt Jan dat niet."

Hart

Het Centraal Planbureau heeft Jan Modaal nooit in z’n hart gesloten, net als al die inkomensplaatjes die politici gebruiken om hun boodschap over te brengen.

Miriam Gielen: ''Je denkt wel eens dat de politiek 16 miljoen mensen gelukkig wil maken. Dat lukt niet, ze passen steeds minder in een hokje. Als blijkt dat eenoudergezinnen er in koopkracht teveel op achteruit gaan, zou dat de politiek kunnen verleiden de alleenstaandeouderkorting weer te verhogen.

Maar wie zegt dat alle eenoudergezinnen een minimum inkomen hebben? Misschien zijn ze wel miljonair en dan profiteren ze toch van zo’n politieke maatregel. Inkomensplaatjes moeten een algemeen beeld geven, hoe de koek verdeeld wordt."

Miriam Gielen acht het niet onwaarschijnlijk dat Jan Modaal nog eens afgeschaft wordt, omdat hij steeds minder interessant wordt. Maar omdat niemand weet hoe hij is ontstaan, zal ook wel niemand weten hoe hij dan moet verdwijnen.

Zaterdag op NU.nl deel 2 over 'Jan Modaal': ‘Nederlanders vinden dat ze er altijd op achteruit gaan.’