De fractievoorzitters anno nu wisten het al op 11 september 2001: dit gaat de wereld veranderen. Op welke manier was toen niet te overzien. NU.nl blikt met een aantal van hen terug.

"Het was op een dinsdag tijdens het vragenuurtje. Het nieuws kwam langzaam door, maar pas toen ik minister Jan Pronk op zijn knieën voor een tv zag zitten wist ik het zeker: dit is groot nieuws", aldus ChristenUnie-frontman Arie Slob.

Zijn collega's Stef Blok (VVD) en Kees van der Staaij (SGP) waren toen ook al Kamerlid: "Mensen zeiden onmiddellijk tegen elkaar: dit is een gebeurtenis die de wereld blijvend gaat veranderen. Een breekpunt in de geschiedenis", aldus Van der Staaij.

In de Tweede Kamer deed zich op de bewuste dinsdag het bijzondere geval voor dat alle avondvergaderingen werden geannuleerd.

Blok: "Bij mij bestond de angst dat er elders in de wereld meer aanslagen zouden volgen. Dat bleek helaas uit te komen, gezien de aanslagen in Madrid en Londen."

Geprogrammeerd

Jolande Sap (GroenLinks) was nog geen Kamerlid en destijds nog niet 'geprogrammeerd' om direct te denken dat de daders moslims waren. "Zoals we dat wel zijn geworden na 9/11."

"Ik heb echt moeten laten bezinken dat het geen ongeluk was, maar een doelbewuste actie om aan zoveel mogelijk onschuldige levens een einde te maken", aldus de GroenLinks-politica. "Toen ruim een half jaar later Pim Fortuyn werd vermoord was Nederland definitief zijn onschuld kwijt."

Alexander Pechtold (D66), toen wethouder in Leiden: "Oorlogen en terroristische aanslagen leken tot dat moment voor velen iets dat alleen op afstand gebeurde. Dat was vanaf dat moment anders."

PvdA-leider Job Cohen was koud burgemeester van Amsterdam toen hij na een werkbezoek bericht kreeg van zijn secretaresse. "Ik ben rechtstreeks doorgereden naar stadszender AT5 om commentaar te geven."

Hij zegde een reis naar China af om mogelijke onrust in zijn stad te kunnen bezweren. "Ik ben door de stad gegaan en heb met alle mogelijke groeperingen gepraat en gezegd: wat heeft dit voor invloed? Wat betekent dit? Dat het angst teweeg zou brengen begreep ik heel goed."

Spanningen

Terugkijkend zijn de fractievoorzitters het er over eens dat de spanningen tussen de islamitische en de westerse wereld niet zijn ontstaan uit 9/11, maar dat deze dag wel als katalysator heeft gewerkt.

"Het was niet de voedingsbodem, maar de trigger", stelt Cohen. "Het ongenoegen wat er onderhuids was is hierdoor naar de oppervlakte gekomen."

Blok: "De aanslagen van 9/11 staan wel symbool voor de haat van een groep radicale fanatici tegen de vrije samenleving."

Sap merkt op dat grijstinten en nuances daags na 11 september even niet toegestaan waren. "Het extremisme is aan beide kanten toegenomen. 9/11 heeft er toe bijgedragen dat het ongemak, de onrust en de ontevredenheid over de multiculturele samenleving in een klap zijn verhuisd van de borreltafel naar het publieke debat."

Volgens Van der Staaij zijn gelovigen en religie in een kwaad daglicht komen te staan door de terroristische aanslagen. "Er waren mensen die het verschil niet zagen tussen christendom en de radicale islam."

Maatregelen

De gevolgen van 11 september is in Nederland vooral terug te zien in beveiligingsmaatregelen en inperking van de privacy. Of deze maatregelen binnen proportie zijn is al jaren een twistpunt in Den Haag.

Volgens Sap leiden veel maatregelen tot 'schijnveiligheid'. "Anti-terrorismemaatregelen hebben afbreuk gedaan aan essentiele rechtstatelijke waarden, zoals privacybescherming en de onschuldpresumptie. De balans is in de 'war on terror' ernstig verstoord geraakt, ook in Nederland."

Blok benadrukt echter dat de aanslagen in Madrid en Londen bewijzen dat waakzaamheid voor terroristische aanslagen noodzakelijk is. "Of het proportioneel is valt moeilijk te zeggen, omdat we niet weten hoeveel ellende ermee is voorkomen." Volgens Van der Staaij helpt de Hollandse nuchterheid om niet door te slaan bij de beveiligingsmaatregelen.

Pechtold betreurt het echter dat het kabinet-Balkenende nauwelijks iets heeft ondernomen om de anti-terreurmaatregelen op hun proportionaliteit te evalueren.

"Deze maatregelen betekenden namelijk vaak een inperking van de privacy. Bovendien er zijn veel kosten gemoeid met al die maatregelen, dan lijkt het me niet meer dan logisch dat we ook kritisch kijken naar de effectiviteit ervan."

Volgens Blok hebben de aanslagen in ieder geval het realiteitsbesef bijgebracht dat 'vrijheid, een open democratie en de rechtstaat niet zonder een zekere mate van weerbaarheid overeind blijven'.

Historicus

Op de hypothetische vraag hoe het land er bij zou hebben gelegen als 11 september nooit was gebeurd is volgens de fractievoorzitters onmogelijk antwoord te geven. "Ik ben historicus. In de geschiedenis vinden erge dingen plaats die hun effect hebben. 9/11 kun je daarbij niet uitvlakken."

Volgens Cohen broeide er al van alles in de samenleving. "Bolkestein had er al het nodige over had gezegd. Paul Scheffer schreef Het Multiculturele Drama. ik heb dat laatst nog eens herlezen en concludeerde dat er al veel gaande was."

Taliban

In retrospectief vindt Van der Staaij het nog steeds een goed idee om na 9/11 de Taliban aan te pakken. In zijn ogen bood dat regime 'een vrijhaven aan terrorisme'.

Blok is dat met hem eens: "Een stabiel Afghanistan betekent een veiliger Nederland."

SP-leider Emile Roemer is nog altijd fel tegenstander van de oorlog in Afghanistan. "Het is inmiddels duidelijk dat je met bommen en granaten geen democratie kan afdwingen. In Afghanistan is weinig verbeterd en tegenstellingen zijn zelfs vergroot."

Sap stelt zelfs dat de oorlogen in Irak en Afghanistan mogelijk tot meer extremisme hebben geleid. Volgens haar moet het probleem bij de kern worden aangepakt. "In veel landen is zoveel onvrede over armoede en ongelijkheid. Die mensen snakken naar een toekomstperspectief."

Rust

Pechtold vindt het overdreven om te zeggen dat de wereld na 9/11 nooit meer hetzelfde zal zijn. "Maar het heeft wel het besef versterkt dat de dreiging altijd en overal op de loer ligt. Dat heeft een nieuw soort alertheid met zich meegebracht, waarbij we ook een nieuw soort rust hebben moeten vinden."