Na het ontstaan van het CDA in 1980 uit de ARP, KVP en CHU kende de partij alleen onder Ruud Lubbers en Jan Peter Balkenende twee electorale oplevingen. Politicoloog Philip van Praag (Universiteit van Amsterdam) voorziet een sombere toekomst voor Maxime Verhagen en zijn partijgenoten.

Wat zegt de huidige verkiezingsuitslag van 21 zetels over het CDA en zijn achterban?

De huidige verkiezingsuitslag laat zien – zeker als je het bekijkt vanaf 1977 – dat de dalende trend eigenlijk niet gestopt is. Met nog maar 21 zetels zijn ze een behoorlijk kleine partij geworden. Ze hebben oplevingen gekend toen Lubbers premier was. Die was erg populair en in staat om mensen die niet tot de oude doelgroep behoorden te motiveren CDA te stemmen.

En ook Balkenende was, toen hij aantrad in 2002, in staat om het CDA weer een redelijk sterke electorale positie te geven. Want niet vergeten mag worden dat het CDA vóór Balkenende ook maar 28 zetels in de Tweede Kamer had.

Het gecombineerde zetelaantal van de fusiepartijen schommelde rond 1960 rond de 75, de helft van het totaal aantal zetels in de Tweede Kamer. Al voor de fusie van KVP, ARP en CHU was dat gedaald tot 45. Nu zitten we op 21. Wat voor een trend verwacht u?

Het CDA hoopt die trend te kunnen keren, dat dit een dieptepunt is en dat ze weer kunnen groeien. Daarvoor is noodzakelijk dat ze met name in Brabant en Limburg weer voormalig katholieke kiezers weten te trekken. Maar die kans is op dit moment uitermate klein. Maxime Verhagen is het gezicht van het CDA op dit moment. Hij heeft wel een katholieke achtergrond, maar is absoluut niet populair.

En inhoudelijk?

Ze willen de concurrentie aangaan met Wilders. Maar Wilders werft zijn kiezers op zijn heel sterke anti-islamstandpunt en zijn sterke standpunten over integratie en immigratie. Het CDA kan Wilders nooit rechts inhalen, ook gezien de interne verdeeldheid. En mocht het kabinet dat nu in de steigers staat, succes hebben op dat punt, dan zal Wilders dat succes claimen.

Het zal dus heel moeilijk zijn om die kiezers in deze situatie terug te halen. Ik zie de partij eerder verder terugzakken tot onder de twintig zetels dan een duidelijk herstel optreden.

Stabiliseert het zetelaantal?

Ja, het CDA zal niet verdwijnen, maar het kan best zijn dat ze blijven hangen rond de vijftien zetels, met af en toe een uitschieter naar boven als ze beschikken over een populaire charismatische lijsttrekker. Maar op dit moment is het maximum dertig zetels.

Belangrijke reden voor de oprichting van het CDA was dat de KVP bang was te marginaliseren. Kunnen we in het licht van de weggelopen CDA-kiezer in Brabant en Limburg niet concluderen dat de KVP-aanhang niet meer bestaat?

Je kan vaststellen dat de oude electorale basis, die geworteld was in het zuiden van Nederland, grotendeels verdwenen is. De katholieke kiezers zijn nog maar een klein deel van de CDA-achterban.

Is het dan niet vreemd dat de katholieke zuiderling Verhagen de partij leidt terwijl de achterban bestaat uit hervormden en gereformeerden?

Enerzijds wel. Maxime Verhagen is niet herkenbaar voor alle CDA-ers. Dat blijkt ook uit de weerstand die hij oproept met zijn publieke optredens en de politieke koers die hij vaart.

Maar anderzijds vonden de katholieken binnen het CDA dat zij wel weer recht hadden op een gezichtsbepalende functie. Want we moeten niet vergeten dat onder Balkenende alle belangrijke mensen om hem heen – Donner, Klink – een protestants-christelijke achtergrond hadden, en dat de vooraanstaande katholieken vrij onzichtbaar waren in het CDA.

Hoe stabiel zal het CDA zijn als de regering met de VVD met gedoogsteun van de PVV doorgaat?

De partij zal onrustig blijven en zich doorlopend moeten verantwoorden voor het beleid van de regering of uitspraken van Wilders. Daarom is het moeilijk voor die partij om in rustig vaarwater te komen en electoraal enigszins te herstellen.

Is het dan wel verstandig om deze koers te varen?

Het CDA is bang in de oppositie terecht te komen en dan helemaal onzichtbaar te worden. Ze zijn ervan overtuigd dat electoraal herstel dan niet mogelijk is. Dat risico is er, maar deze koers leidt ook niet tot electoraal herstel.

Welke koers wel?

Ik denk dat ze veel beter hadden kunnen inzetten op een middenkabinet met VVD en PvdA. Ik weet niet of dat gerealiseerd had kunnen worden, maar dan hadden ze wel de middenpositie kunnen innemen tussen VVD en PvdA. Nu zit de VVD in het midden en wordt het CDA voortdurend onder druk gezet door een deel van hun achterban om zich te distantieren van het kabinetsbeleid.

We zien dat de traditionele achterban van de CHU en ARP trouwer zijn aan het CDA dan de KVP. Is het wel verstandig om in te zetten op het terugwinnen van de stemmen van de katholieke stemmers?

Geen enkele partij kan het zich veroorloven om Brabant en Limburg te verwaarlozen, want daar wonen wel miljoenen mensen, een groot aantal kiezers.

Maar het probleem voor eigenlijk alle partijen is dat die voormalige katholieke kiezers zeer wispelturig zijn in hun kiesgedrag. Ze hebben mede de PvdA de grootste gemaakt in 1977 toen Den Uyl heel populair was. Nijpels is een tijd lang in Brabant heel populair geweest en nu is het de PVV.

Er is op dit moment geen enkele garantie dat de PVV die kiezers op de lange termijn kan vasthouden. Dus het CDA, maar ook de VVD en de PvdA kunnen het zich niet veroorloven om de katholieke kiezers links te laten liggen. Die zijn juist interessant omdat ze makkelijk van partijvoorkeur veranderen.

De sleutel tot electoraal succes ligt in het zuiden.

Voor alle partijen is het zuiden uitermate belangrijk. Juist omdat daar veel te winnen, maar ook veel te verliezen valt. Na veertig jaar ontzuiling zijn er geen tekenen dat die bevolkingsgroep stabieler in zijn stemgedrag is geworden. Die blijven heel makkelijker van voorkeur veranderen.