AMSTERDAM - Het vierde kabinet-Balkenende is zaterdagmorgen ten val gekomen.

Een urenlang beraad in de Trêveszaal leidde niet meer tot een oplossing voor het onderlinge wantrouwen en de vraag of Nederland langer in de Afghaanse provincie Uruzgan moet blijven.

De PvdA-ministers stappen uit het kabinet. Ingewijden hebben dat in de nacht van vrijdag op zaterdag gemeld. Komende maandag zou het kabinet precies drie jaar in functie zijn.

Urenlang overlegd

De ministers van de drie partijen hebben vanaf vrijdagochtend half twaalf overlegd over de kabinetsruzie over de toekomstige Nederlandse rol in Afghanistan. Het CDA wilde verder in de provincie Uruzgan, de PvdA wilde per se vrijdag besluiten dat die optie van tafel zou gaan. De PvdA wilde dat het kabinet het definitieve nee zou overbrengen aan de NAVO.

Escalatie

De al maanden aanwezige onenigheid tussen CDA en PvdA over Uruzgan escaleerde deze week toen vicepremier en PvdA-leider Wouter Bos meldde dat de PvdA-ministers definitief een streep door Uruzgan wilden halen. Dat was tegen het zere been van het CDA dat de optie nog serieus wilde onderzoeken, zoals eerder in het kabinet was afgesproken.

Vertrouwen

In een korte verklaring zei Balkenende na afloop van het kabinetberaad dat "een vruchtbaar pad ontbreekt waarmee het kabinet verder zou kunnen gaan". Hij zegt onderzocht te hebben of het vertrouwen kon worden hersteld. "Voor minderheid in het kabinet bleek dit brug te ver."

Balkenende, die na zijn verklaring geen vragen beantwoordde, zei het moment niet geschikt te vinden om over de schuldvraag te praten.

Rouvoet

Vicepremier André Rouvoet (ChristenUnie) noemt de val van het kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie ''een bittere teleurstelling''. Hij zei ''intens verdrietig'' te zijn dat het niet gelukt is om met de PvdA een oplossing te vinden voor het conflict.

Rouvoet gaat met een ''waardeloos gevoel'' huiswaarts. Vorige week nog zei hij dat hij zich wezenloos zou schamen als het kabinet het in deze tijd niet redt. ''We zijn er niet uitgekomen met z'n drieën. Dat is pijnlijk genoeg'', zei Rouvoet. Een schuldige voor de val van het kabinet wilde hij niet aanwijzen.

De vicepremier is verdrietig over de uitkomst. Het werk waaraan het kabinet drie jaar geleden is begonnen, had hij graag afgemaakt. ''De missie was nog niet klaar.''

Rouvoet is het niet eens met de lezing van Bos dat voorstellen van zijn partij geen enkel gehoor vonden bij de coalitiegenoten.

Nieuwe missie

CDA en ChristenUnie waren in het laatste voorstel bereid te kijken naar een nieuwe missie buiten de Afghaanse provincie Uruzgan. In een tekst werd vastgelegd dat de verantwoordelijke ministers het liefst voor 1 maart met ''een voor het kabinet bevredigende optie'' zouden komen. Besproken is dat dat buiten Uruzgan zou zijn.

De missie werd door Minister Eimert van Middelkoop (Defensie) op tafel gelegd, maar ook daar ging de PvdA niet in mee, aldus Van Middelkoop

De minister begrijpt het optreden van de PvdA slecht, zei hij. ''De PvdA had kunnen weten dat Uruzgan finito was. Ze hadden iets langer moeten wachten'', aldus Van Middelkoop.

Volgens Van Middelkoop wordt de huidige missie in augustus afgerond volgens plan. Maar voor de aanwezigheid van Nederlandse troepen op langere termijn heeft de val van het kabinet wel gevolgen. Wat die precies zijn, zei hij niet.

Slob

ChristenUnie-fractievoorzitter Arie Slob vindt dat de PvdA uit moet leggen waarom het kabinet is gevallen. ''Het is heel raar dat het opeens stuk loopt. Vanuit de inhoud kan ik dat niet rond krijgen'', zei Slob zaterdag in het radioprogramma TROS Kamerbreed.

Op de vraag waarom het mis ging, verwees hij naar de PvdA.

Verhagen

Een zwaar teleurgestelde minister Maxime Verhagen van Buitenlandse Zaken vindt dat alles geprobeerd is om voor 1 maart tot een besluit te komen over de missie in Afghanistan. ''Maar als de wil ontbreekt om alle opties te onderzoeken, dan houdt het op.''

Verhagen vindt dat Nederland door de gang van zaken schade heeft opgelopen. ''Dit had niet gehoeven.'' De komende tijd wil hij er hard aan werken om de relatie met de Afghanen en bondgenoten weer in goede banen te leiden.

Bos

Geflankeerd door alle PvdA-bewindslieden en een aantal prominente partijleden legde vicepremier Wouter Bos later op de vroege ochtend een korte persconferentie op zijn ministerie van Financiën. 

De PvdA heeft gevochten maar de partij is er niet in geslaagd ''een geloofwaardig besluit'' te nemen over de rol van Nederland in de Afghaanse provincie Uruzgan.

Om die reden kon de PvdA ''niet langer op een geloofwaardige manier deel uitmaken'' van het kabinet, aldus Bos.

Van de regeringspartners mocht Bos niet constateren dat er geen meerderheid in de Kamer is voor een langer verblijf in Uruzgan. Hij noemde dat zeer ongeloofwaardig. ''Tot op het laatst weigerden CDA en ChristenUnie de politieke realiteit te aanvaarden.''

Er was tussen die partijen en de PvdA een ''onoverkomelijk en onoverbrugbaar verschil van inzicht''. Volgens Bos mochten de alternatieven die de PvdA aandroeg ''niet aan de orde komen''.

Bos zei verder dat hij geen zin had om te spreken in termen van ''zwartepieten, blaam of schuld''. Spijt van zijn uitlatingen eerder deze week, die door premier Jan Peter Balkenende prematuur zijn genoemd, had Bos niet.

Bos acht het niet waarschijnlijk dat het nog tot een lijmpoging komt. “Ik denk dat het afgaat op nieuwe verkiezingen, al moet dat besluit formeel nog worden genomen.”

Daarnaast ziet hij geen gevaar voor de bezuinigingsoperatie die de komende tijd vorm moet gaan krijgen. “De werkgroepen die onderzoek naar doen bezuinigingsopties komen in het voorjaar met hun bevindingen. Die kunnen dus mooi door de partijen worden gebruikt in de campagne.”

Op de vraag of de PvdA-leider in een volgend kabinet door wil als minister van Financiën wilde hij niet in gaan. “Als u het niet erg vindt ga ik eerst slapen.” 

De Vries

Staatssecretaris Jack de Vries (CDA-Defensie) is teleurgesteld. ''Het is buitengewoon jammer dat de kans niet is gegrepen om eruit te komen. Met de actie van de heer Bos heeft hij doelbewust aangestuurd op een breuk'', zei de staatsssecretaris in een eerste reactie. ''De PvdA heeft met de actie van Bos de eenheid in het kabinet doorbroken.''

Kabinet gevallen