DEN HAAG - Het CDA is coalitiepartner PvdA woensdagavond tegemoetgekomen om zo het kabinet in het zadel te kunnen houden.

Premier Jan Peter Balkenende moest daarvoor erkennen dat er voor de Amerikaanse inval in Irak in 2003 ''een adequater volkenrechtelijk mandaat nodig'' was geweest.

Juist de juridische grond voor het met geweld ingrijpen in Irak zorgde altijd voor tweespalt tussen CDA en PvdA.

Het CDA vond en vindt dat een nieuwe VN-resolutie wenselijk was geweest, maar niet juridisch noodzakelijk. De PvdA, in 2003 in de oppositie, heeft dat altijd bestreden.

De commissie-Davids, die de besluitvorming rond de politieke steun aan de Amerikaanse inval onderzocht, concludeerde dinsdag in een kritisch rapport dat een adequaat volkenrechtelijk mandaat ontbrak.

Woede

Toen Balkenende in een eerste reactie die conclusie meteen bestreed, leidde dat tot woede bij de PvdA. Die partij vond dat Balkenende te veel als premier van 2003 sprak en te weinig als leider van de huidige coalitie van CDA, PvdA en ChristenUnie. De PvdA eiste een nieuwe verklaring van het kabinet, waarna een crisis in de coalitie ontstond.

Woensdag er is de hele dag koortsachtig overleg geweest in de coalitie. Tot groot ongenoegen van de oppositie duurde het tot woensdagavond laat totdat de coalitiepartijen CDA, PvdA en ChristenUnie erin slaagden een gezamenlijke brief af te leveren.

Kritisch

Daarin stelt Balkenende dat het rapport van de commissie-Davids ''leidend'' is bij ''een kritische terugblik op het verleden en het trekken van lessen voor de toekomst''. Davids constateerde onder meer dat het kabinet rond de oorlog in Irak de Kamer niet volledig heeft geïnformeerd, dat premier Balkenende aanvankelijk binnen het kabinet geen leiding gaf aan het Irak-debat en dat het volkenrechtelijk mandaat ontbrak.

Woensdagavond benadrukte Balkenende opnieuw dat hij zijn eerste verklaring dinsdag aflegde ''na afstemming'' met de vicepremiers Wouter Bos (PvdA) en André Rouvoet (ChristenUnie) en de meest betrokken bewindspersonen. Wel stelde hij dat het kabinet begin februari komt met een uitgebreide reactie op het rapport.

Valse start

De coalitie probeerde woensdagavond de spanningen te verminderen. Na de ''ongelooflijk valse start van gisteren'', was PvdA-fractievoorzitter Mariëtte Hamer blij dat het kabinet nu toegeeft dat het rapport van Davids leidend zal zijn bij een terugblik op het verleden. ''Het rapport is nu uit de prullenbak'', zei Hamer. Ze zei niet te verwachten dat het kabinet woensdagavond zal vallen.

Voor het debat liet premier Balkenende al weten dat dit "geen tijd is om een crisis te hebben". Bij binnenkomst in het gebouw van de Tweede Kamer zei hij kort daarna nog: ''Ik heb een goed gevoel bij hoe we hierover hebben gesproken''.

Mening

Balkenende sprak in de Kamer tegen dat hij de conclusie in het Irakrapport over het ontbreken van een volkenrechtelijk mandaat voor de inval in Irak in 2003 heeft weggezet als 'een mening'.

Tijdens een debat woensdagnacht in de Tweede Kamer benadrukte hij dat er steeds verdeeld is gedacht over de volkenrechtelijke aspecten, maar dat het toenmalige kabinet zorgvuldig heeft afgewogen de inval politiek te steunen.

Misverstand

Volgens het kabinet berustte de ogenschijnlijke verdeeldheid over Balkenendes verklaring van dinsdag tussen de twee grootste coalitiepartijen CDA en PvdA op een misverstand.

Toen de premier zei dat er over de volkenrechtelijke grondslag voor de inval in Irak verschillende opvattingen mogelijk waren, lichtte hij daarmee naar eigen zeggen het standpunt van het toenmalige kabinet toe. Het huidige kabinet moet zich nog een oordeel over de bevindingen van Davids vormen.

Onduidelijk

PvdA-vicepremier Wouter Bos vond het net als PvdA-fractievoorzitter Mariëtte Hamer ''moeilijk te verteren'' dat er na de eerste kabinetsreactie op het Irak-rapport een beeld was ontstaan dat de conclusies zomaar terzijde zouden worden geschoven.

Tijdens het Tweede Kamerdebat woensdagnacht zei Bos het ook zichzelf aan te rekenen dat de dinsdag door premier Jan Peter Balkenende uitgesproken verklaring niet duidelijk genoeg was. Die verklaring was door een aantal bewindslieden, inclusief Bos, opgesteld.

Niet overtuigd

De oppositie in de Kamer was niet overtuigd. D66-leider Alexander Pechtold vroeg zich af of er sprake was van de ''arrogantie van de macht'' of van ''klunzigheid'' toen Balkenende het rapport van Davids zo kritisch besprak.

Volgens PVV-leider Geert Wilders is Balkenende een brekebeen en is hij vernederd door de PvdA. Wilders riep het kabinet op onmiddellijk af te treden. Ook elders in de oppositie was er ongeloof over het optreden van het kabinet.

Femke Halsema (GroenLinks) sprak van "een hele, hele, hele langzame val van het kabinet.'' De SP noemde het optreden van het kabinet "beschamend soepzootje".

Motie

In een motie eisen D66, SP, GroenLinks en de Partij voor de Dieren dat de verklaring van Balkenende van dinsdag "van tafel" gaat, en dat de brief van woensdagavond als nieuwe start wordt beschouwd van het debat over het Irak-onderzoek.

Die motie, die dinsdag in stemming wordt gebracht, lijkt echter onvoldoende steun te krijgen in de Tweede Kamer. Hamer (PvdA) steunde de motie niet, omdat die volgens haar "overbodig" is.

Crisis voorlopig bezworen