Arend Jan Boekestijn vond met zijn radicale opvattingen over ontwikkelingssamenwerking in de Kamer alleen steun bij zijn eigen VVD. Nu is hij opiniemaker. Gevolg: trappen tegen heilige huisjes kan weer, vrij van politieke correctheid en fractiediscipline.

Afgelopen jaar werkte Boekestijn, naast zijn reguliere werk in de Tweede Kamer, in de nachtelijke uurtjes aan een lijvig boek met zijn visie op ontwikkelingssamenwerking.

"Ik heb drie jaar lang gewerkt van 's morgens negen tot 's nachts twee. Ik ben echt een hele rare man hoor." Vlak na zijn aftreden in november lag 'De prijs van een slecht geweten' in de winkels.

In het boek hekelt hij de begrotingssteun aan corrupte regimes, het in stand houden van hulpverslaving en de weigering van minister Koenders om het budget voor ontwikkelingsorganisaties onafhankelijk te laten evalueren.

Heeft Koenders het boek al gelezen?

"Niks over gehoord. Ministeries hebben wel gebeld naar de uitgever om het boek te bestellen. Weet je wat het slimste is wat Koenders kan doen: negeren. Denk je niet?"

Waarom wilde u een boek schrijven?

"Ik zei op gegeven moment tegen Koenders: dit beleid kan ik niet meer steunen. Bovendien had ik echt iedereen tegen me. 'It always looks ugly' als je een minderheidsstandpunt verdedigt dus ik vocht een ongelofelijke 'uphill battle'. Ook tegen de publieke tribune. Daar zaten de hulporganisaties die allemaal op de hand zijn van de linkse oppositie en het kabinet."

Waarom hamert u zo op dat onafhankelijk onderzoek naar de effectiviteit van de ontwikkelingsbestedingen?

"De gedachte is simpel. Niemand weet hoe we arme landen kunnen helpen. Als je alles evalueert, kan je daarna bekijken welke kraantjes je verder open of dicht draait. Die evaluatie is vloeken in de kerk, omdat allerlei gevestigde belangen op het spel komen te staan."

"We geven in vijf jaar 2,5 miljard euro aan hulporganisaties als Oxfam Novib en Cordaid. Die krijgen gewoon een zak met geld zonder dat de effectiviteit van die organisaties tegen het licht is gehouden. Iedereen in Den Haag vindt dat maar normaal. Het is een schandaal."

De inspectiedienst van het ministerie doet onderzoek.

"Dat kan door de minister gemanipuleerd worden."

Wat voor motief zou hij daarvoor hebben?

"Keiharde belangen spelen een rol. Er is geen beleidsterrein in Den Haag waar zoveel vrijheid wordt gegeven aan gevestigde krachten als bij ontwikkelingssamenwerking. Partijen, zeker die van Koenders, zijn nauw verbonden met de hulporganisaties."

"Ik zou per partij kunnen aangeven aan welke hulporganisaties ze zijn verbonden. Neem Kamerlid Voordewind van de ChristenUnie. Hij is jarenlang werkzaam geweest voor christelijke ontwikkelingsorganisaties met maar één doel: die geldstroom moet doorgaan."

Daarmee zegt u dat politieke partijen niet opereren in het belang van Afrika, maar in het belang van hun hulporganisaties.

"Het is beide waar. Ze denken dat Afrika beter wordt door het werk van die organisaties en daarnaast willen ze dat ze blijven bestaan."

Maar ze staan niet open voor een onafhankelijke evaluatie.

"Nee, want dan kan een bevriende hulporganisatie in de problemen komen. Dan wordt gezegd: we worden al zoveel geëvalueerd. Allemaal kletspraat."

Eigenlijk stelt u dus ook dat het beeld dat hulporganisaties puur vanuit idealisme handelen niet klopt.

"Dat mag je niet hardop uitspreken, maar het is wel de realiteit. Zij leven van de ellende. En er is een grote sociologische wetmatigheid dat zodra een organisatie wordt opgericht de oorspronkelijke doelstelling naar de achtergrond verdwijnt en overleven het belangrijkste wordt."

Dus Oxfam Novib is meer een bedrijf dan een hulporganisatie.

"Mensen zijn niet alleen maar mooi. Farah Karimi is directeur van Oxfam Novib. Zij moet al die salarissen uitbetalen. Koenders knijpt nu een beetje en zij zegt direct: Koenders, je moet betalen anders moet ik mensen op straat zetten. Niemand vraagt zich af wat het netto resultaat is van die organisaties. Als je hen vraagt om een evaluatierapport hebben ze het niet. Dat is ernstig. Ze zijn bang dat uitkomt de helft van wat ze doen onzin is."

Los van het geld, hoe zouden organisaties als Oxfam en Cordaid in uw ogen moeten opereren?

"Ze focussen teveel op de publieke diensten en niet op de private sector. We hebben veel gedaan met praatgroepjes van vrouwen die geslagen worden door hun man. Vreselijk, maar ik kan die vrouwen niet beschermen in de jungle. Ik kan wel een microkrediet geven aan een vrouw in Afrika die een restaurantje wil beginnen. Daar heeft ze veel aan hoor."

Boekestijn zweert bij de theorie van Douglas North. Die stelt dat het in Afrika barst van de gesloten samenlevingen, waarbij dictatoriale elites afspreken elkaar niet het leven zuur te maken en de opbrengsten onder elkaar te verdelen.

"Hierdoor zijn ze, al zou je dat niet zeggen, goed in geweldsbeheersing, maar slecht in economische ontwikkeling. Er is immers geen concurrentie en het volk wordt klein gehouden. Het domste wat je kan doen is geld geven aan die regimes. Werk daarom aan de private sector en niet met regeringen."

Zal de elite die economische ontwikkeling niet als een gevaar gaan zien en die proberen tegen te werken?

“Er ontstaat inderdaad een nieuwe elite naast de oude: de middenstand. De oude elite is daar bang voor dus dat zal tot vechtpartijen leiden. Maar uiteindelijk komt de oude elite er niet meer mee weg om alleen wetten in te voeren die voor hen van belang zijn.”

"Op die manier ontstaat er van onderuit een democratische rechtsstaat. Staatsvorming in Europa kwam ook voort uit oorlogen. Wij zitten door begrotingssteun in Afrika oorlogen tegen te houden en misschien zelfs staatsvorming. Dat is voor de langere termijn geen goed idee."

Oorlogen moet je niet voorkomen, stelt u.

"Misschien is het wijzer om je er niet mee te bemoeien. Misschien is het wijzer om geen hulp te geven."

Dat is humanitair niet te verantwoorden, toch?

"Welke moraal gebiedt ons Afrika met geld kapot te maken? Dat is mijn standpunt niet hoor, ik denk genuanceerder. Je moet hervormen en kijken waar je kan helpen. Maar ik ben wel een vrijdenker. Dat betekent dat we met de huidige vorm meer kapot maken dan goed. Wij houden de hulpverslaving in stand en de EU gaat zelfs begrotingssteun geven aan Kabila in de Democratische Republiek Congo. Die man is totaal corrupt!"

U komt gedreven over. Baalt u ervan dat u niet meer het gevecht aankunt met Koenders in de Kamer?

"Dan ga ik je wat leuks vertellen. Natuurlijk heb je gelijk dat dat treurig is, maar er komen nog steeds debatten op televisie waar ik gewoon aan mee mag doen. Dat denk ik, althans."

Maar ook dan blijft het vanaf een afstand.

"Daar weet ik ook al iets op. Sorry, ik ben een onverbeterlijke optimist. Maar Mark Rutte zei bij Buitenhof dat het dossier-Boekestijn gewoon doorgaat. Dat vond ik schitterend. Edith Schippers gaat het in de Kamer doen, ik erbuiten. Het is een tandem."

Mail de redacteur