Nederlandse boeren moeten op zoek naar een nieuwe manier van werken, zegt minister Carola Schouten van Landbouw, want de bodem raakt uitgeput, we verliezen biodiversiteit, en we hebben de grond nodig om de bevolkingsgroei aan te kunnen. Het platteland moet radicaal hervormen naar circulair en duurzaam. Deze boeren zijn vast begonnen met een radicale omslag op hun land.

"Ons huidige intensieve landbouwsysteem is slachtoffer geworden van zijn eigen succes," zegt Antoinette Thijssen van Wageningen University & Research. "Na de oorlog was de inzet van politicus Sicco Mansholt en zijn collega’s in de Europese Unie: nooit meer honger. Dat is gelukt, ons Mansholtiaanse landbouwsysteem oogst bewondering in de hele wereld."

Maar de hoge efficiency en de intensivering van de landbouw hebben een keerzijde, legt Thijssen uit. "Er zijn grote zorgen over de gevolgen van ons systeem voor milieu, klimaat, biodiversiteit en dierenwelzijn. Veel mensen hebben het gevoel dat onze voedselproductie niet meer klopt met hoe we het willen: te grootschalig, te industrieel."

Deze maand presenteerde minister Schouten haar toekomstvisie op de landbouw, waarin ze stelt dat het huidige landbouwsysteem van zo veel en zo goedkoop mogelijk produceren 'niet langer houdbaar' is. We moeten naar duurzame voedselproductie, aldus de minister.

Nederlandse koeien met hoorns en kalfjes

Rick op 't Land, grondeigenaar in Deventer, deelt het gevoel. Hij is bezig met een radicale omslag op zijn land, waar hij een traditionele melkveehouderij runde. Samen met een architect ontstond er een plan: een kleinschalige natuurinclusieve boerderij waar de biodiversiteit terugkeert.

Op 't Land: "Ten opzichte van 1850 is die biodiversiteit met 80 procent afgenomen, dus veel minder planten, kruiden, bodemleven en insecten." Op 't Land werkt met kleine akkertjes, waar oude Nederlandse koeienrassen grazen, mét hoorns en samen met hun eigen kalfjes. "Zo hoef je geen arme zandgronden te bewerken met kunstmest."

Tussen de percelen worden houtwallen geplaatst, verhogingen waar struiken en bomen groeien. Die leveren de boer bessen, fruit en noten en worden bemest door de koeien. "Zo werd het in de negentiende eeuw gedaan. Toen hadden die wallen geen functie, nu zorgen ze ervoor dat de biodiversiteit terugkeert." 

De koeien die er grazen geven minder melk, maar leven van een laagwaardig rantsoen: alleen gras. "Als ik meer melk wil, moet ik terug naar grootschalige melkproductie. Deze melk verwerken we zelf en zetten we direct af."

'Linkse stedelingen denken dat biologisch al de norm is'

Op 't Land en zijn team zijn een van de winnaars van de prijsvraag Brood en Spelen, een initiatief van het ministerie, waarbij ontwerpers en grondeigenaren in Brabant, Overijssel en Gelderland werden opgeroepen met nieuwe plannen te komen voor het platteland. Met het gewonnen budget van 25.000 euro kunnen zij het plan verder ontwikkelen, zodat andere boeren het overnemen.

Veel boeren staan er niet om te springen, denkt Op 't Land. "Het wachten is op een grootschalige omslag in ons denken. Linkse Randstedelingen denken vaak dat biologisch boeren steeds meer de norm wordt, maar slechts 1,6 procent van de melkveehouders werkt biologisch."

Verdienen aan eikels in Twente

Nog een winnaar met een radicaal plan om de landbouwsector te hervormen, is Liane Lankreijer. Met haar team is ze begonnen met het bewerken van eikels in Twente, de plek waar de zandgronden steeds meer in beslag zijn genomen door gigantische melkveehouderijen en monocultuur.

Lankreijer: "Als je nu een voedselbos begint, kun je over dertig jaar wat noten en fruit eten. Daarom zijn wij begonnen met het eetbaar maken van eikels, een goede bron van koolhydraten. Overal in Twente staan eiken, en elke boer heeft ze op zijn erf."

Melkveehouders met 40 hectaren grond en constante geldzorgen kunnen met de opbrengst van 2 hectaren voedselbos hun gezin voorzien, legt Lankreijer uit. "Je kan het de boeren niet kwalijk nemen, zij krijgen pas een lening als de voedselproductie op gigantische schaal wordt uitgevoerd. Dat betekent heel veel binnenkoeien, veel hectaren verloren grond en boeren die met een miljoenenhypotheek en een knoop in hun maag zitten."

Voedselbosjes maken de boer vrij van zorgen

Met een voedselbos komt de biodiversiteit terug, wordt de zandbodem verzorgd, en keert het oude Saksische gebied terug, hoopt Lankrijer. "Met voedselbosjes kunnen boeren die vastzitten in die kapitaalklem, zich vrijmaken."

"Ik hoop op een systeem waarin boeren de eikels op hun erf naar onze molen brengen, met eikelmeel naar huis gaan om pasta of brood van te maken en hun producten komen brengen, om zo een kringloopje op te bouwen. Natuurlijk is het makkelijker om naar de supermarkt te gaan, maar we hebben lang genoeg struisvogel gespeeld."