Het begrip effectief heeft binnen de overheid een bijzondere lading. Doelgericht willen wij allemaal zijn, ook een ambtenaar en een politicus.

Maar wat zijn de doelen en in hoeverre beslaan die toch een veel breder spectrum dat bij het gemiddelde bedrijf. Daar gaat het over bij het beoordelen van effectiviteit bij de overheid.

Wat willen wij van onze overheid: wij willen dat zij snel, effectief en efficient is. Wij beoordelen onze overheid ook met dezelfde maatstaven als de bakker op de hoek, kwalitatief hoogwaardige brood, altijd vers, altijd voorradig, goedkoop en goede service.

Rechtvaardigheid
Maar wij willen bij de overheid verder: rechtvaardigheid (gelijke monniken, gelijke kappen), wij willen wettelijke spullen (alle wetten dienen te zijn gevolgd, toch!), wij willen uitgebreid en schriftelijk kunnen klagen en gehoord worden als dat zo uitkomt, wij willen exact kunnen weten wat wij geleverd krijgen en hoe het is gemaakt enz.

Met andere woorden, beoordelen wij de bakker allleen op de kwaliteit van zijn broodje, zijn prijs en zijn vriendelijkheid, als het een overheidsdienst is komen daar nog heel veel zaken bij. Bij de slager interesseert ons zijn productieproces, hoe het gemaakt wordt eigenlijk helemaal niet.

Bij de overheid willen wij precies kunnen weten hoe de dienst tot stand is gekomen, waar het geld vandaan komt en hoe de prijs is bepaald: het is tenslotte ons belastinggeld.

Rechtmatigheid
Wikipedia, de hedendaagse encyclopedie, verklaart: "Rechtmatigheid is een juridische term, die aangeeft dat een (voorgenomen) handelwijze in overeenstemming is met de geldende regels en besluiten."

Hoe kan het nu zijn dat rechtmatigheid zo vaak wordt gekoppeld aan inefficientie en zelfs aan ondoelmatigheid? Mijns inziens komt dat omdat velen rechtmatigheid niet meewaarderen en niet als zinnig doel zien.

Doelmatig
Rechtmatigheid is in wezen ook doelmatigheid, zeker als het gaat om het beoordelen van overheidsdiensten, gewenst en betaald door de belastingbetaler en vormgegeven vanuit een democratische politiek systeem.

Het kan niet zo zijn dat de plaatselijke politieke machthebbers bepalen hoe de sociale steun uitgevoerd moet worden en met een simpel systeem weliswaar efficient, maar zeer onrechtmatig te werk gaan. Het kan dan allemaal heel doelmatig lijken, maar alleen als dit begrip zeer eng wordt uitgelegd.

Proces
Wij moeten dus de rechtmatigheid volop meenemen in de zoektocht naar meer doelmatigheid in overheidsland. En een doelmatig proces is dan een proces dat - met inachtneming van de eisen van rechtmatigheid- met de minste kosten zo direct mogelijk het beoogde doel dient.

Daarmee is overheidseffectiviteit hooguit een stuk ingewikkelder dan effectiviteit in het bedrijfsleven, maar in essentie niet anders. Het is dus niet voor niets dat alle ontwikkelde methoden en technieken voor effectiviteitsverhoging ook hun toepassing bij de overheid kunnen hebben. En dat ook hebben.

Probleem
Het probleem is echter dat men bij de toepassing van effectiviteitbevorderende methoden de complexiteit van de overheid probeert af te dekken. En dus zien we dat methoden die elders goed werken, bij overheidstoepassing een ingewikkeldheid krijgen die het instrument “vermoorden”.

En dan komen we meteen bij de contradictie van effectieve effectiviteitverhoging binnen overheidsorganisaties: het betere is de vijand van het goede. Als we proberen alle mogelijke doelen in een effectiviteitslag te vangen en daar mee ook de rechtmatigheid te dienen, dan zijn we waarschijnlijk zeer ineffectief bezig.

We zijn dan niet slagvaardig, niet snel en lopen vast in een brei van - overigens zeer logische - complexiteit.

Uitgangspunten
Roel Bekker,de “super” Secretaris Generaal, die momenteel bezig is om het aantal ambtenaren structureel te verlagen, hanteert daarom een stel simpele uitgangspunten voor zijn effectiviteitslag.

Ik noem er een paar:
• Feiten verzamelen en kloppend maken, met het beste Ministerie als norm
• Geen taakanalyse (voor alles is een rechtvaardiging)
• Een dubbel slot: geld en FTE’s
• Een decentrale aanpak, wel belegd met verantwoordelijkheden

Waarschijnlijk geeft een soortgelijke aanpak de beste garanties voor echte resultaten binnen een overheidorganisatie.