AMSTERDAM - Kort geleden klaagden bedrijven en vakbonden over de groeiende macht van aandeelhouders. In de huidige financiële crisis is de kritiek verstomd.

Niet alleen verliezen aandeelhouders bergen geld, niemand luistert nog naar ze. "Ze worden niet geraadpleegd, dat is pijnlijk", zegt emeritus hoogleraar Ruud Pruijm van de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

Nog geen anderhalf jaar geleden, kort voor het uitbreken van de kredietcrisis, kwam de Nederlandse vakbeweging in actie tegen de groeiende invloed van aandeelhouders. Zo wisten grootaandeelhouders Centaurus en Paulson in 2005 bij andere aandeelhouders een ruime meerderheid te vergaren voor een opsplitsing van het industriële concern Stork. Ook bij de overname van ABN Amro speelden aandeelhouders een grote rol.

Onmacht
Vandaag de dag staan aandeelhouders er aanzienlijk slechter voor. Dit jaar zagen ze tot en met oktober 210 miljard euro aan beurswaarde op Nederlandse aandelen verdampen, zo blijkt uit CBS-cijfers. Verder illustreert de nationalisatie van Fortis hun onmacht. Deze voltrok zich zonder enig overleg met de aandeelhouders, de feitelijke eigenaren.

Het voorbeeld Fortis toont volgens Pruijm, deskundige op het gebied van goed ondernemingsbestuur, aan dat er lichtzinnig wordt omgesprongen met de belangen van aandeelhouders. "Er zijn reddingsacties gepleegd over hun hoofden heen. Dat had niet gehoeven. De staat had beslissingen moeten nemen hangende hun goedkeuring. Die waren toch wel akkoord gegaan, omdat ze al zoveel geld hadden verloren. Op die manier was het spel netjes gespeeld."

Dat aandeelhouders de huidige situatie aan zichzelf te danken hebben omdat ze altijd aansturen op winstmaximalisatie, vindt Pruijm onzin. "De huidige crisis komt vooral door de beloningsstructuur voor bestuurders bij ondernemingen. Zij waren gebaat bij klinkende kwartaalresultaten, omdat hun beloning hier mede op stoelde. De perversiteit van die situatie is de laatste zes jaar duidelijk naar buiten gekomen.

Speelbal
Pruijm vindt dat aandeelhouders in de huidige crisis zijn verworden tot een speelbal en dat ze dat niet moeten pikken. "Ze zouden intern onderzoek moeten eisen bij bedrijven zoals ABN Amro, Fortis en Aegon naar de rol van de commissarissen en bestuurders. Als die hebben gefaald, moeten ze hun consequenties trekken.

"Aandeelhouders staan er zeker slechter voor dan pakweg anderhalf jaar geleden, beaamt Niels Lemmers van de Vereniging van Effectenbezitters (VEB). "De Fortis-zaak heeft op pregnante wijze aangetoond dat aandeelhouders een sluitpost zijn. Bij de redding van Fortis dacht de overheid: vandaag kijken we niet naar de aandeelhouder. Dat kan echt niet, vindt hij.

Ingreep
Dat de ingreep bij de overheid het nationaal belang diende, vindt Lemmers maar ten dele waar. "De vraag is op welke manier er wordt ingegrepen. De staat had andere maatregelen kunnen treffen en aandeelhouders erbij kunnen betrekken. Dan hadden zij later, als Fortis weer gezond was, hiervan kunnen mee profiteren.

De verzwakte positie van aandeelhouders is voor een club als de VEB niet alleen maar slecht nieuws. Zo hebben 26.000 mensen zich aangesloten bij een juridische procedure van de organisatie tegen Fortis. Lemmers: "Ongeveer 3500 van hen zijn lid geworden, waardoor ons ledental opeens stijgt tot ver boven de 40.000.