Sommige politici en boerenorganisaties stellen dat een soepeler natuurbeleid de stikstofcrisis deels kan oplossen. Maar, kan Nederland zomaar een paar regels of zelfs hele natuurgebieden schrappen vanwege het stikstofprobleem?

Minister Carola Schouten (Landbouw) kondigde op 13 november aan dat ze in gesprek gaat met de Europese Commissie om te kijken of het Nederlandse natuurbeschermingsbeleid versoepeld kan worden.

Het agrarische vakblad Agraaf schreef op 24 november dat het natuurbeleid inderdaad te streng is. In de beschermde natuurgebieden zouden veel meer regels gelden dan noodzakelijk, en door flink in deze regels te schrappen zou op veel plekken meer stikstof mogen worden uitgestoten. Maar is de stikstofcrisis echt zo makkelijk op te lossen?

Wat is het probleem?

De stikstofcrisis begon toen de Raad van State in mei 2019 oordeelde dat de Nederlandse regelgeving die kwetsbare natuurgebieden moet beschermen tegen een overschot aan stikstof niet voldoet aan de Europese wet. Tot er nieuwe regelgeving is die wel voldoet, mogen er geen vergunningen meer worden uitgegeven voor projecten waarbij stikstof wordt uitgestoten, zoals het bouwen van nieuwe huizen. Stikstof bedreigt in veel natuurgebieden de biodiversiteit.

De natuurgebieden die beschermd moeten worden, zijn de zogenoemde Natura 2000-gebieden. In Nederland zijn er 166 van dit soort gebieden.

Wat zijn Natura 2000-gebieden?

In het rapport Implementatie Natura 2000 uit 2011 staat dat Europese lidstaten samen hebben afgesproken om natuurwaarden te beschermen. Natuurwaarden zijn diersoorten, maar ook bepaalde typen natuur, zoals droge heide of oude eikenbossen. Deze natuurwaarden moeten volgens Europa vooral beschermd worden in Natura 2000-gebieden.

Josephine van Zeben, hoogleraar recht aan Wageningen University and Research, legt uit dat lidstaten de Natura 2000-gebieden zelf aanwijzen, waarna in overleg met de Europese Commissie de gebieden een Natura 2000-status krijgen. Een gebied moet worden geselecteerd als er een diersoort of natuurtype voorkomt dat onder de Europese natuurwaarden valt.

Sander Kole, universitair docent bestuursrecht en omgevingsrecht aan de Open Universiteit, benadrukt dat Nederland dus niet helemaal vrij kan kiezen welke gebieden het aanwijst. Nederland moet zich hierbij houden aan de Europese richtlijnen. "Hierin staat bijvoorbeeld dat bij de selectie van Natura 2000-gebieden economische belangen geen rol mogen spelen."

Kunnen gebieden ook weer verdwijnen?

Meerdere experts vertellen aan NU.nl dat een Natura 2000-gebied voor altijd wordt benoemd en dus in principe niet meer geschrapt mag worden. Er zijn wel redenen waarom in uitzonderlijke situaties een gebied toch zijn Natura 2000-status kan kwijtraken.

Van Zeben legt uit dat een Natura 2000-gebied geschrapt kan worden als de achteruitgang van de natuur in het gebied zo ernstig is, dat het gebied niet meer kan bijdragen aan het behoud van in Europa beschermde diersoorten of natuurtypen.

Als deze achteruitgang is veroorzaakt door nalatigheid van een overheid, dan kan dit voor een land nadelige gevolgen hebben. Volgens Van Zeben heeft een land dan hoogstwaarschijnlijk niet aan bepaalde Europese verplichtingen voldaan en kan een handhavingsprocedure worden gestart.

Bij aantoonbare vergissing kan status natuurgebied veranderen

Daarnaast vertelt Kole dat de status van een Natura 2000-gebied gewijzigd kan worden als er aantoonbaar een vergissing is gemaakt in de aanmeldprocedure. Dit kan bijvoorbeeld wanneer het dier dat de reden was om een gebied aan te wijzen als Natura 2000-gebied, toch helemaal niet in dat gebied bleek voor te komen. Ook Chris Backes, hoogleraar omgevingsrecht aan de Universiteit Utrecht, bevestigt dat bij vergissingen geschrapt kan worden.

Maar, dat in Nederland wordt voldaan aan de voorwaarden om gebieden te schrappen lijkt Backes "tamelijk onaannemelijk". Volgens Van Zeben is het uitermate moeilijk om Natura 2000-gebieden te schrappen.

Kunnen de regels worden versoepeld?

Het aantal beschermde natuurgebieden verminderen is dus moeilijk. Maar, kunnen de regels wel een stuk soepeler, zoals vakblad Agraaf schreef? Nederland heeft per Natura 2000-gebied plannen gemaakt waarin staat hoe ze moeten worden beschermd.

In deze plannen staan een aantal doelen. Kole legt uit dat de doelen het mogelijk maken om te meten of het goed genoeg gaat met een gebied. Een doel kan bijvoorbeeld zijn dat er 40.000 gruttoparen zijn, of dat er vijf hectaren droge heide is. Op basis van deze doelen worden bijvoorbeeld regels voor de stikstofuitstoot gemaakt.

Volgens agrarisch vakblad Agraaf zijn veel van de doelen later toegevoegd en niet noodzakelijk om te voldoen aan de Europese wetgeving. Zij stellen dat bepaalde soorten niet hoeven te worden beschermd door hiervoor aparte doelen op te stellen. Het vakblad noemt specifiek soorten die in een Natura 2000-gebied soorten voorkomen die beschermd moeten worden volgens de Europese wet, maar die niet de oorspronkelijke reden voor het selecteren van het gebied waren.

Zowel Kole als Van Zeben verwacht dat je de wet niet zo kan uitleggen als Agraaf doet. "Het lijkt mij zeer onwaarschijnlijk dat het Europese Hof deze interpretatie zou geven aan de regels. Er is in Europa besloten dat er bepaalde soorten moeten worden beschermd. Deze bescherming is er ook wanneer deze soorten niet de oorspronkelijke reden waren om een gebied als Natura 2000-gebied aan te wijzen", aldus Van Zeben.

Doet Nederland niet te veel?

Schrappen van regels of gebieden blijkt dus erg ingewikkeld. Liggen er wel mogelijkheden om het Natura 2000-beleid enorm te versoepelen, of doet Nederland nu al alleen wat strikt noodzakelijk is volgens de Europese wet? Volgens de experts die NU.nl sprak zijn er geen aanwijzingen dat Nederland veel meer doet dan volgens Europese wetgeving noodzakelijk is.