NUcheckt: Zijn magnetrons schadelijk voor de gezondheid?

NU.nl checkt dagelijks berichten op hun betrouwbaarheid. Bewering: het gebruik van een magnetron is schadelijk voor de gezondheid.

Beoordeling: onwaar

NUcheckt-lezer Jos Erdkamp kwam op Facebook een video tegen van de (Engelstalige) samenzweringswebsite Wake Up World, geplaatst op 15 augustus 2013.

In 10 Facts About Microwave Ovens That Should Forever Terminate Their Use worden een aantal ernstige gezondheidsrisico's omschreven, die zouden optreden bij magnetrongebruik. De video is zo'n 7,6 miljoen keer weergegeven.

De video van Wake Up World wordt vergezeld door een artikel, dat geen tien, maar liefst twaalf redenen presenteert om de magnetron subiet bij het grofvuil te zetten. Om tot dat aantal te komen, zijn twee claims uit de video in tweeën gehakt.

"Op internet staan veel beweringen hierover", schrijft Jos. "Is dit een interessant onderwerp voor factcheck?" Dat is het zeker!

Waar komt het vandaan?

Al bijna sinds de introductie van de eerste commerciële magnetron in 1947 (een monster van bijna 1,8 meter hoog met een gewicht van 340 kilo) wordt er gespeculeerd over de gezondheidsrisico's van 'koken met straling'.

De ongerustheid nam een vlucht naar aanleiding van een diplomatiek incident tussen de VS en de toenmalige Sovjet-Unie.

In februari 1976 schreef The New York Times - op basis van uit de school geklapte artsen - dat de Sovjets de Amerikaanse ambassade in Moskou al zeker vijftien jaar bestookten met microgolven. Naar verluidt deden ze dat om gesprekken in de ambassade af te luisteren en de werking van elektronische spionageapparatuur te verstoren. 

Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken was al geruime tijd op de hoogte van het deeltjesbombardement en tekende daar meerdere malen bezwaar tegen aan bij het Kremlin. Toen The New York Times het verhaal in de openbaarheid bracht, leidde dat tot de eerste onderzoeken naar de effecten van langdurige blootstelling aan kleine hoeveelheden microgolven.

Opvallend genoeg wordt de episode rond de ambassade niet genoemd in de meeste alarmistische artikelen over magnetrongebruik, maar claimt men wel dat Sovjet-wetenschappers ontdekten dat de apparaten zeer schadelijk waren. Dat zou in 1976 hebben geleid tot een totaalverbod op magnetrons. Dit 'feitje' wordt genoemd in bijna elke anti-magnetronpublicatie.

Kruidenwinkel

De claim over het verbod werd door Snopes teruggeleid naar een artikel uit de eerste (en voor zover bekend enige) editie van het blad Journal of Natural Science.

Dat stuk werd in 1998 geschreven door 'William P. Kopp', een vroegere werknemer van het 'Atlantis Rising Educational Center' in Portland. Hij beweerde ook dat de magnetron werd uitgevonden door de nazi's. (De werkelijke uitvinder was de Amerikaanse ingenieur Percy Spencer.) Kopp zou zijn naam hebben veranderd en zijn ondergedoken, omdat hij werd bedreigd door de machtige magnetronlobby.

Het Atlantis Rising Educational Center lijkt een alternatieve boek- en kruidenwinkel te zijn geweest. Het artikel bevat geen bronverwijzing. 

Op de populaire website van natuurgenezer Joseph Mercola werd het relaas over het Sovjet-verbod in mei 2010 herhaald in een stuk over de gevaren van magnetrongebruik. Dat is het eerstgenoemde op de bronnenlijst bij het artikel van Wake Up World. Mercola is omstreden. Hij beweert bijvoorbeeld ook dat aids niet wordt veroorzaakt door hiv.

Over het Sovjet-verbod op de magnetron kunnen we trouwens kort zijn: het Russische blad Populaire Mechanica wijdde er in 2016 een artikel aan. Hoewel de eerste Sovjet-magnetrons pas eind jaren zeventig verschenen - en ze te duur waren voor de gemiddelde burger -  werden er ten minste 23 verschillende modellen geproduceerd. Van een verbod was absoluut geen sprake.

Waarom klopt het niet?

De ruimte is hier te beperkt (en het leven te kort) om de tien/twaalf beweringen over magnetrons één voor één te behandelen. Daarom vangen we ze in twee overkoepelende stellingen. 

  1. Magnetronstraling is (direct) schadelijk voor de menselijke gezondheid

  2. Magnetronstraling is schadelijk voor het voedsel dat in de magnetron wordt bereid (en daardoor indirect voor de menselijke gezondheid)

Om de zin van de onzin te kunnen scheiden, kijken we voordat we deze stellingen behandelen naar twee verschillende soorten elektromagnetische (EM) straling: ioniserend en niet-ioniserend.

Ioniserende straling kan een elektron verwijderen uit een atoom of molecuul, waardoor het van een neutraal deeltje verandert in een positief geladen deeltje (ion). In heel kleine hoeveelheden is dat niet direct schadelijk voor mensen (denk bijvoorbeeld aan röntgenfoto's), maar bij een grotere blootstelling kan het leiden tot brandwonden en beschadigingen van het DNA (wat weer kan resulteren in ongecontroleerde celdeling, oftewel kanker).

Niet-ioniserende straling heeft niet genoeg energie om een elektron los te slaan uit de buitenste schil van een atoom. Hoge doseringen (zoals UV-licht van de zon) kunnen wel leiden tot gezondheidseffecten die lijken op die van ioniserende straling (verbranding, huidkanker), maar via een ander mechanisme werken.

Een magnetron gebruikt niet-ioniserende, radiofrequente EM-straling (RFE). Hoewel die geen elektronen uit een atoom kan losmaken, brengt die ze wel in beweging. Als dat gebeurt bij watermoleculen, bijvoorbeeld in voedsel, vibreren die, waarbij hitte wordt opgewekt. Dat zorgt voor het 'garen' van het voedsel.

Voorbeelden van apparaten, naast de magnetron, die gebruikmaken van (lagere concentraties) microgolven zijn televisies, mobiele telefoons en alle andere toepassingen van GPS, wifi en Bluetooth.

In een andere metastudie werden de medische en wetenschappelijke literatuur over de effecten van RFE-straling op het menselijk lichaam tussen 1998 en 2006 onder de loep genomen. Conclusie: er bestaat alleen zeer zwak bewijs voor een verband tussen RFE-straling en gezondheidsproblemen. Dat is niet toereikend om de straling aan te merken als een gezondheidsrisico (Jauchem, 2008).

Stelling 1: Magnetronstraling is (direct) schadelijk voor de menselijke gezondheid

In de meeste artikelen over de vermeende gevaren van magnetrons wordt een onderzoek van de Zwitserse dokter Hans Hertel aangehaald.

Hertel was geen arts (zoals zijn titel suggereert), maar landbouwkundige. Voor zijn 'onderzoek' lieten hij en zeven andere vegetariërs zich eind jaren tachtig twee maanden lang opsluiten in een hotel. In die periode aten zij afwisselend groenten en fruit die op verschillende manieren waren bereid, waaronder met een magnetron.

Na afloop zei Hertel dat de bloedwaarden van personen die magnetronvoedsel hadden gegeten "de eerste fase van een pathologisch proces, zoals plaatsvindt aan de start van een kankerachtige conditie, lijken aan te duiden".

Het onderzoek van Hertel is nooit gepubliceerd in een wetenschappelijk vaktijdschrift of op een andere manier beoordeeld door vakgenoten. Hij heeft de data die hij in het hotel verzamelde nooit getoond en zijn experiment is nooit herhaald. Geen van de deelnemers aan het onderzoek werd ziek na de twee maanden van magnetronvoer. Bovendien is een steekproefomvang van vier personen veel te klein om wetenschappelijk verantwoorde conclusies te kunnen trekken.

Wat zegt de wetenschap dan wel over het risico op kanker door magnetronstraling?

Volgens dokter Celeste Robb-Nicholson van de Harvard Health Review is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen straling en radioactiviteit. "Microgolven veroorzaken geen kanker. Ze zijn een vorm van niet-ioniserende straling en kunnen dus geen weefsel ioniseren. Magnetrons gebruiken golven van elektrische en magnetische energie met een lage frequentie om hitte te creeëren waarmee voedsel wordt gekookt. Ze maken voedsel niet radioactief en zetten ook geen genetische mutaties die kanker veroorzaken in gang."

Kooi van Faraday

Hoewel microgolven geen kanker veroorzaken, is het geen goed idee om direct aan ze blootgesteld te worden - net zoals het geen goed idee is om je hoofd in een voorverwarmde oven te steken. Dat kan brandwonden veroorzaken.

Om blootstelling aan straling te voorkomen, is het meest lekgevoelige deel van de magnetron, de deur, bedekt met een metalen rooster. Dat vormt een zogeheten kooi van Faraday, die elektromagnetische straling blokkeert. Veiligheidssystemen zorgen ervoor dat de magnetron niet functioneert als de deur is geopend. Tenzij de deur defect is en de magnetron daardoor niet meer goed wordt afgesloten, zal er daarom bij normaal gebruik zeer weinig straling ontsnappen.

In een Canadees onderzoek werden zestig nieuwe en 103 gebruikte magnetrons onderzocht (International Microwave Power Institute, 2010). Bijna alle apparaten voldeden aan de minimale veiligheidseisen voor het ontsnappen van straling. De enige uitzondering was een 23 jaar oude magnetron.

Met andere woorden: als de deur van je magnetron kapot is (of je trouwe microgolver de twintig jaar is gepasseerd), laat 'm repareren of koop een nieuwe. En druk tijdens bereidingen liever niet je neus tegen het ruitje. Dan is er niets aan de hand.

Stelling 2: Magnetronstraling is schadelijk voor het voedsel dat in de magnetron wordt bereid (en daardoor indirect voor de menselijke gezondheid)

Wake Up World meldt dat een "Spaans overheidsonderzoek uitgevoerd in Murcia demonstreerde dat groenten en fruit die in de magnetron werden bereid een percentage van 97 procent van de stoffen die bijdragen aan het voorkomen van hartziektes verliezen".

Dit is een bekend, vaak aangehaald onderzoek in anti-magnetronkringen. De onderzoekers kookten broccoli op verschillende manieren - zowel conventioneel als met de magnetron - en ontdekten inderdaad een groot verlies aan voedingsstoffen: 74 tot 97 procent van de antioxidanten in de broccoli gingen verloren. Het minst grote verlies aan voedingsstoffen vond plaats bij stomen (Vallejo et al., 2003).

Wat meestal niet wordt vermeld, is het grote kritiekpunt van andere wetenschappers op de studie in kwestie: de broccoli werd in de magnetron in ruim water gekookt. Van het koken van groenten in water is bekend dat het leidt tot een flink verlies aan voedingsstoffen, omdat die het water in sijpelen.

In een serie van andere onderzoeken met uiteenlopde voedingsmiddelen - van groenten tot vlees en vis tot borstmelk - is vastgesteld dat het gebruik van de magnetron niet slechter voor de voedingswaarden is dan andere bereidingswijzen - en in veel gevallen zelfs beter, gezien de korte bereidingstijd (Klein, 1989; Jonker, 1992; Jonker, 1995; Regulska-Illow, 2002; Prakash, 2007).

Conclusie

De stellingen:

  1. Magnetronstraling is (direct) schadelijk voor de menselijke gezondheid

  2. Magnetronstraling is schadelijk voor het voedsel dat in de magnetron wordt bereid (en daardoor indirect voor de menselijke gezondheid)

Magnetronstraling is niet kankerverwekkend en er zijn geen bewijzen voor andere gezondheidsklachten als gevolg van laagfrequente radiogolven. Studies die anders beweren zijn nooit door andere wetenschappers beoordeeld, leveren niet de vereiste gegevens om hun conclusies te onderbouwen of kampen met ernstige methodologische problemen.

Het verhitten van voedsel zorgt voor een verlies in voedingswaarde, ongeacht de bereidingswijze. Hoe langer voedsel wordt verhit, hoe groter dit verlies is. Het bereiden van verschillende voedingsmiddelen in de magnetron (zoals groenten zonder of met een klein beetje toegevoegd water) is juist gezonder dan alle anderen bereidingswijzen, met uitzondering van stomen.

Wij beoordelen beide stellingen dan ook als onwaar.

Lees meer over:
Tip de redactie