NU.nl checkt dagelijks berichten die rondgaan op Facebook op hun betrouwbaarheid. Bewering: Als je water twee keer of vaker kookt, leidt dat tot hogere concentraties van schadelijke stoffen, die ernstige gezondheidseffecten kunnen hebben.

Oordeel: Grotendeels onwaar

"Waarschuwing: waarom je water nooit opnieuw moet koken!" schreef de gezondheidsclickbaitsite Health Bytes - vaker te gast in deze rubriek - op 16 juli 2015. Dat bericht doet momenteel weer de ronde op Facebook. 

"Hoewel het te laat is om het te veranderen als u het al gedaan heeft in het verleden, doe dit nooit meer in de toekomst. Opnieuw gekookt water kan zeer gevaarlijk zijn. Waarom? – Omdat de samenstelling van het water wordt gewijzigd wanneer het wordt gekookt."

Tenzij je gepurifieerd water gebruikt, zijn er altijd wat kleine doseringen van chemicaliën aanwezig, bijvoorbeeld nitraten, arseen en fluoride. De chemische samenstelling van water verandert als het aan de kook wordt gebracht. Als je het water te lang laat koken of afgekoeld water opnieuw kookt, kan verdamping ervoor zorgen dat de concentraties van schadelijke chemicaliën toenemen, aldus Health Bytes

"Gezien de bovengenoemde informatie, de volgende keer als u opnieuw water kookt, denk dan opnieuw. U kunt u zelf en anderen die gebruik maken van het opnieuw gekookt water blootgesteld worden aan uiterst gevaarlijke giftige stoffen", maant de site in onconventioneel Nederlands.

Waar komt het vandaan?

Health Bytes geeft als bron de Amerikaanse virals-/samenzweringswebsite Why Don't you Try This?, dat op 15 juni 2015 een stuk wijdde aan de gevaren van opnieuw gekookt water. Die site baseerde zich weer op een artikel op de eveneens Amerikaanse gezondheidsclickbaitsite Healthy Holistic Living

De oorspronkelijke bron voor bovenstaande verhalen is een populair-wetenschappelijke site, ThoughtCo., waar wetenschapsconsultant Anne Helmenstine aandacht besteedde aan de vraag Is it safe to reboil water?. De oorspronkelijke publicatiedatum is niet meer zichtbaar.

(De conclusie van het artikel van Helmenstine luidt overigens: "Over het algemeen brengt het koken van water, het laten afkoelen daarvan en het daarna opnieuw koken niet veel risico's voor de gezondheid met zich mee".)

Waarom klopt het niet?

Health Bytes trekt het bronartikel uit zijn verband, zoals we vaker zien bij dit soort sites. 

Schadelijke chemicaliën kunnen zich inderdaad ophopen als water meerdere keren wordt gekookt. Daarvoor moeten ze uiteraard wel eerst aanwezig zijn in het water. Stoffen zoals arseen en nitraten zijn in onderzoeken inderdaad in verband gebracht (correlatie) met een verhoogde kans op bepaalde ziekten, waaronder kanker. Een overschot van normaliter 'gezonde' stoffen, zoals het mineraal calciumzout, kan inderdaad leiden tot nierstenen, galstenen, verharding van de slagaderen en artritis.

Echter, wat Health Bytes volledig negeert, is de kwestie van schaal: zijn de stoffen aanwezig in een zodanig grote hoeveelheid dat er gezondheidsrisico's ontstaan? We kijken naar de verschillende chemicaliën die in het stuk worden genoemd, met hulp van factchecksite Snopes.

Arseen

Deze stof is inderdaad zeer giftig en komt voor in drinkwater. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) kan een concentratie van 50-100 micro-gram per liter (een miljoenste van een gram, afgekort als μg/l) mogelijk leiden tot chronische gezondheidsklachten. In Nederland is de maximale toegestane hoeveelheid 10 μg/l, wat aansluit bij de WHO-richtlijn.

Als we aannemen dat ons drinkwater inderdaad die 10 μg/l arseen bevat, zou je 80 procent van het water dat je consumeert moeten wegkoken. En aangezien we het hier hebben over langdurige blootstelling, zou je dat met ál het water dat je binnenkrijgt moeten doen, ook je reguliere (koude) drinkwater.

Als we kijken naar de hoeveelheid arseen die nodig is voor acute arseenvergiftiging, zoals beschreven door Health Bytes (wetenschappers schatten die op 0,6 milligram per kilo lichaamsgewicht), kunnen we berekenen dat je bijna 10.000 liter water zou moeten inkoken tot een hoeveelheid die in een koffiekopje past.

Nitraten

Als nitraten (die bijna overal in te vinden zijn) worden blootgesteld aan hoge temperaturen, kunnen ze nitriet vormen, dat samen met eiwitten in het menselijk lichaam inderdaad kan worden omgezet in kankerverwekkende N-nitrosoverbindingen, zoals nitrosamines

Wat Health Bytes niet vermeldt, is dat dit proces niet alleen in gang wordt gezet door koken: de aanwezigheid van specifieke moleculen en omgevingsfactoren is een vereiste (Krasner et al. 2013). Met andere woorden: het water moet al flink vervuild zijn voordat inkoken zou kunnen leiden tot (verdere) ophoping van nitrosamines. De WHO-richtlijn voor de maximaal toegestane hoeveelheid nitrosamines in drinkwater is 0,1 μg/l. De toegestane maximumwaarde in Nederland is significant lager: 0,012 μg/l.

Kortom, het risico op een schadelijke hoeveelheid nitrosamines heeft weinig te maken met het koken of opnieuw koken van water, maar des te meer met de vervuilingsgraad van het water voordat het aan de kook wordt gebracht. In ons land zijn de eisen die we aan ons drinkwater stellen streng genoeg om die risico's te minimaliseren.

Fluoride

"Als u te veel fluoride in neemt (sic), kunt u neurologische problemen gaan ervaren. Kinderen die te veel fluoride binnen krijgen kunnen last hebben van cognitieve vertragingen", vertelt Health Bytes ons. 

Op veel plekken in de wereld wordt fluoride toegevoegd aan het drinkwater om cariës (tandbederf) tegen te gaan. In Nederland vonden er na de Tweede Wereldoorlog enkele experimenten met fluoridisering plaats, maar de Hoge Raad maakte daar in 1973 een einde aan, door te oordelen dat dergelijke massapreventie een "buiten de eigenlijke drinkwatervoorziening gelegen doel" is. 

Over de mogelijke gezondheidsrisico's van fluoride bestaat veel discussie. Een aantal onderzoeken dat de basis vormt voor de claim dat langdurig gebruik van fluoride leidt tot een lager IQ bij kinderen is verre van onomstreden in wetenschappelijke kringen. 

Omdat in Nederland geen sprake is van de toevoeging van fluoride aan het drinkwater, richten we ons hier slechts kort op het onderzoek dat het meest wordt geciteerd door tegenstanders van fluoridisering: een meta-analyse van 27 onderzoeken door de Amerikaanse universiteit Harvard. Daaruit zou blijken dat er een verband (correlatie) bestaat tussen langdurige blootstelling aan hoge concentraties fluoride en het IQ van kinderen. 

Ook hier duikt het inmiddels bekende schaalprobleem op. In de meeste van de door Harvard onderzochte studies die de verschillen tussen groepen proefpersonen met 'lage fluorideblootstelling' en groepen met 'hoge fluorideblootstelling' bekeken, lagen de concentraties bij de tweede groep vele malen hoger dan in Nederland is toegestaan. De groepen met een lage blootstelling lagen over het algemeen tussen de 0,5-1 milligram per liter (mg/l). Het in Nederland toegestane maximum is 1 mg/l.

Conclusie

Ons drinkwater bevat veel te lage concentraties arseen, nitraten of fluoride om te leiden tot gezondheidsrisico's bij het (meerdere malen) koken van water. Dat wordt pas anders als iemand bereid is om 10.000 liter water in te koken voor elk kopje koffie of thee of water gebruikt dat al te zwaar vervuild is voor veilige menselijke consumptie.

Wij beoordelen de stelling dan ook als grotendeels onwaar en herhalen onze mantra over het schaalprobleem: de aanwezigheid van potentieel schadelijke stoffen betekent niet automatisch dat die stoffen aanwezig zijn in een schadelijke concentratie.

Heeft u een bericht of bewering gezien waarvan u de juistheid betwijfelt? Mail dan naar factcheck@nu.nl en dan gaan wij ermee aan de slag.