Op de zandgronden zou regenwater 's winters minder snel moeten worden afgevoerd. Die boodschap van droogte-experts biedt ook gelijk een kans om een deel van de stikstofschade ongedaan te maken. Dat vraagt wel een heel ander waterbeleid: we moeten bijvoorbeeld de jaarlijkse overstroming van beken weer omarmen.

Droogte en stikstofvervuiling versterken elkaars schade op de natuur, zegt ecoloog Roland Bobbink van onderzoeksinstelling B-WARE. "Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat planten in een stikstofrijke omgeving minder sterke wortels maken, die ook minder diep reiken. Die planten sterven sneller tijdens een extreme droogte. Dat zagen we na de extreem droge zomer van 2018, en dat gebeurt dit jaar opnieuw."

Omgekeerd verergert droogte ook de schade van stikstof. Dat zit vooral in verzuring: verbindingen als ammoniak uit mest maken de bodem zuurder. Dat leidt ertoe dat andere mineralen, zoals calcium, magnesium en kalium oplossen en vervolgens uitspoelen. Door die verzuring verdwijnen bloeiende kruiden en insecten, sterven eikenbossen en gaan allerlei broedvogels achteruit.

's Winters werd geschaatst op ondergelopen velden

Maar er valt iets aan te doen: de uitgespoelde mineralen blijven namelijk aanwezig in het diepe grondwater. Je kunt dus zeggen dat het een bodemprobleem is met een bovenkant en een onderkant. Aan de bovenkant komt er te veel verzurend ammoniak bij. Maar aan de onderkant is het grondwater, dat die verzuring weer ongedaan kan maken, te diep weggezakt.

Vroeger was die waterhuishouding in Oost-Nederland heel anders, zegt plantenkenner Henk Ruiter. In de zomer zat het grondwater vrij diep, en spoelde water dus van boven naar beneden weg. Maar in de winter, als er veel regen viel, kwam het grondwater op veel plaatsen juist omhoog zetten.

"De oude generatie herinnert zich dat nog. Op velden rond de Overijsselse Vecht werd 's winters volop geschaatst op ondergelopen velden."

Stroomdalgrasland langs de Overijsselse Vecht. Na de overstroming van afgelopen februari is het een bloemenzee van (kalkminnende) soorten. Op de foto onder andere steenanjer, grote tijm, geel walstro en duizendblad.

Stroomdalgrasland langs de Overijsselse Vecht. Na de overstroming van afgelopen februari is het een bloemenzee van (kalkminnende) soorten. Op de foto onder andere steenanjer, grote tijm, geel walstro en duizendblad.
Stroomdalgrasland langs de Overijsselse Vecht. Na de overstroming van afgelopen februari is het een bloemenzee van (kalkminnende) soorten. Op de foto onder andere steenanjer, grote tijm, geel walstro en duizendblad.
Foto: Maria Kolossa

Overstroming in februari zegen voor bloemrijkdom

Die velden (ecologen spreken van 'stroomdalgraslanden') waren vroeger een uitgestrekte schatkamer voor biodiversiteit. Het symbool van de gemeenten in het Vechtdal, de steenanjer, verwijst daar nog naar. Deze zeldzame roze bloem komt in Nederland vooral voor langs de oevers van de Vecht, en wordt ook wel de Vechtanjer genoemd.

Ruiter kent die gebieden al zijn hele leven. Hij zag het verspreidingsgebied van talloze bloeiende 'Vechtdalsoorten', zoals ook grote tijm, geel walstro, grasklokje, hondsviooltje, blauwe knoop en lange ereprijs, steeds kleiner worden.

Tot dit jaar, zegt Ruiter verheugd. Na drie winterstormen op rij kreeg de Vecht zoveel water te verduren dat de oevers ouderwets overstroomden. "Je kunt in de omliggende natuurgebieden zien tot waar het water is gekomen. Er is een hoogwaterlijn tot waar je de steenanjer en het hondsviooltje ziet bloeien. Alle grond daarboven is te verzuurd, daar kom je ze niet meer tegen."

Uit onderzoek blijkt dat die ene overstroming de pH in het gebied met een vol punt heeft opgekrikt. "Voor veel planten hangt hun overleven daar direct van af", zegt Ruiter.

Grondwater moet weer tot plantenwortels komen

Eén zo'n winterse overstroming is eigenlijk te weinig om de kalkbalans en zuurgraad te herstellen, zegt Bobbink. Dat komt doordat de bodem dan vaak verzadigd is met regen, en er dus weinig meer bij kan. "Maar de verzuring is nu zo ernstig dat alle beetjes helpen."

Het verhogen van grondwater is volgens de ecoloog nog belangrijker. "Waar kalkrijk grondwater weer in de wortelzone kan komen, kan veel schade van verzuring hersteld worden."

Maar zolang de uitstoot te hoog blijft, zullen andere schadelijke effecten van stikstof - zoals vermesting - zich blijven opstapelen. En op veel plekken zal grondwaterherstel niet mogelijk zijn, waarschuwt Bobbink.

Overstroomde oevers van de Overijsselse Vecht, in februari dit jaar. Amper twee dagen later was al het water weer afgevoerd, zodat het het grondwater nauwelijks ten goede kwam.

Overstroomde oevers van de Overijsselse Vecht, in februari dit jaar. Amper twee dagen later was al het water weer afgevoerd, zodat het het grondwater nauwelijks ten goede kwam.
Overstroomde oevers van de Overijsselse Vecht, in februari dit jaar. Amper twee dagen later was al het water weer afgevoerd, zodat het het grondwater nauwelijks ten goede kwam.
Foto: Maria Kolossa

Waterschappen moeten boeren betalen voor 'natschade'

Dat komt doordat er nog een ander probleem onder schuilt, zegt Ruiter. Het takenpakket van waterschappen is 's winters nog nauwelijks gericht op droogte in de zomer. En ecologisch herstel is al helemaal geen prioriteit.

Hij verwijst naar een video van afgelopen februari waarin het lokale waterschap staande op een brug over de Vecht in Ommen trots vertelde dat op dat moment 200.000 liter water per seconde werd afgevoerd. "Dat is 720 miljoen liter per uur", zegt Ruiter. "Zo is het volledige hoogwater in twee dagen allemaal afgevoerd. Dat was juist het water dat je langere tijd in het gebied wilde hebben, zodat het de grondwaterbel kon aanvullen."

Waterschappen vinden het heel vervelend om uit te spreken, maar daar ligt een probleem van aansprakelijkheid onder, zegt Ruiter. Waterschappen moeten zogeheten 'natschade' betalen, bijvoorbeeld aan een boer die inkomstenderving claimt omdat een akker in februari te nat was om er met de trekker op te rijden.

"Dat moet anders", zegt Ruiter. "Dat moet gewoon stoppen. Economische activiteiten in het overstromingsgebied van de Vecht moeten passen bij de natuurlijke dynamiek van het water, en niet andersom."

Dat betekent dat niet elke maand van het jaar alles kan, zegt de Ommenaar. "Maar extensieve landbouw past er goed bij. Die zou de jaarlijkse overstroming van de Vecht juist weer omarmen, als de ideale manier om de mineralenbalans in de bodem te herstellen. Ik vergelijk het altijd met de Nijl, als bakermat voor de Egyptische beschaving. Die heeft z'n vruchtbaarheid uitsluitend te danken aan de jaarlijkse overstromingen."