In de serie Koplopers bezoekt NU.nl deze zomer duurzame projecten die ons een blik laten werpen in de toekomst van energie, warmte en (land)bouw. Deze week: de Vlielandse wijk die zonnewarmte onder de grond opslaat.

Het voetbalveld voor groepsverblijf De Vliehorst is nog een zandvlakte, maar verder is op een zomerse middag in juni niet meer te zien dat hier onder de grond een gigantisch watervat ligt op te warmen.

Het is onderdeel van een warmtesysteem waarmee in de Vlielandse wijk Duinwijck wordt geëxperimenteerd. Boven het dak van het gebouw glinstert een ander deel in de zon. Zogeheten heatpipes vangen hier de zonnewarmte op die wordt gebruikt om de ondergrondse waterbak van bijna 2 miljoen liter op te warmen.

De bedoeling is dat het water aan het begin van de winter een temperatuur van tot wel 90 graden heeft bereikt. Dan zouden alle 39 aangesloten woningen er de hele winter mee moeten kunnen douchen en verwarmen, waarna het opwarmproces opnieuw kan beginnen.

Het water is nu rond de 60 graden en moet dus nog een stuk warmer worden om de winter door te komen. Als er 's winters toch onvoldoende warm water beschikbaar is, staat een grote warmtepomp klaar om extra warmte te leveren.

Seizoensopslag belangrijk voor energiesysteem

Het zonnewarmtesysteem in Duinwijck biedt een mogelijk antwoord op twee grote vragen van de energietransitie: hoe kunnen wijken op een duurzame manier van het gas af worden gehaald, en hoe kunnen we zonne-energie uit de zomer ook 's winters nog gebruiken?

Op verschillende plekken in Nederland wordt geëxperimenteerd met grootschalige batterijen om zonne-energie voor korte tijd op te slaan. Maar volgens experts is ook 'seizoensopslag' voor de langere termijn belangrijk. Het Vlielandse systeem toont hoe energie in de vorm van warmte maandenlang kan worden opgeslagen.

Dat wil niet zeggen dat hetzelfde systeem geschikt is om overal in Nederland in te zetten. "Het legt tijdens de bouw behoorlijk veel beslag op de openbare ruimte", zegt Antoine Maartens van klimaatorganisatie Urgenda. Hij is al zes jaar betrokken bij de aanleg en was ook de eerste voorzitter van de coöperatie die het systeem beheert.

Op Vlieland kon een goede plek worden gevonden om de zonnecollectoren en het watervat te plaatsen, maar daar zal niet overal plek voor zijn. Maartens denkt wel dat het Vlielandse systeem, ontworpen door het bedrijf HoCoSto, bijvoorbeeld voor zwembaden een goede oplossing kan zijn. "Dat zijn grootverbruikers. En de buffer is zo sterk dat je er auto's op zou kunnen parkeren." Zo wordt ruimte extra efficiënt gebruikt: de warmteopslag is tegelijk ook een parkeerplaats of voetbalveld.

Deze metalen constructie is onderdeel van de waterbuffer en is inmiddels ingegraven onder het voetbalveld.

Deze metalen constructie is onderdeel van de waterbuffer en is inmiddels ingegraven onder het voetbalveld.
Deze metalen constructie is onderdeel van de waterbuffer en is inmiddels ingegraven onder het voetbalveld.
Foto: ANP

De warmtebuffer ligt hier 'verstopt'.

De warmtebuffer ligt hier 'verstopt'.
De warmtebuffer ligt hier 'verstopt'.
Foto: Jeroen Kraan

Vooraf hoge kosten, daarna gratis zonnewarmte

Goedkoop is de bouw van de warmteopslag in Duinwijck niet: per aangesloten huishouden kostte het systeem ruim 30.000 euro. Dat is nog exclusief het ondergrondse warmtenet zelf; die buizen lagen er al.

Het project is gefinancierd met subsidie van het Programma Aardgasvrije Wijken, dat op verschillende plekken in Nederland 'proeftuinen' opzet om te testen hoe wijken van het gas af kunnen.

Ondanks de forse investering kunnen de kosten op de langere termijn juist gunstig uitpakken, omdat de warmte uit (gratis) zonnestralen komt in plaats van uit aardgas. De inwoners van Duinwijck betalen via hun energierekening vooral voor onderhoud van het systeem en vervanging van onderdelen op de lange termijn.

'Zou ervoor tekenen'

Vlielander Klaas van Randen, die de aanleg van het systeem door zijn keukenraam nauwlettend in de gaten hield, is blij dat het buffervat nu ligt op te warmen. "Ik hoop dat het tegen het eind van de zomer 80 graden is, en dat de gaskraan dan dicht kan. Ik ben er wel trots op om in een wijk te wonen waar zoiets gebeurt."

De aanleg was niet altijd gemakkelijk, vertelt Maartens. Onder meer door stormen liep de bouw vertraging op, en cruciale onderdelen kwamen vorig jaar later aan door de blokkade van het Suezkanaal. Omdat het hele project in de duinen werd aangelegd, moest op verschillende momenten worden overlegd met gemeente, provincie, waterschap en Staatsbosbeheer.

"Het was een complexe werkomgeving", zegt hij. "Maar we hebben verder niks te klagen, iedereen vindt dit een mooi project. Stel je voor dat je in een huis kunt wonen dat in de winter nog door de zon wordt verwarmd. Het is niet helemaal gratis, maar je hoeft alleen te sparen voor vervanging van het systeem. Ik zou er in deze situatie voor tekenen."

  • Dit is de eerste aflevering in de serie Koplopers, over innovatieve projecten die Nederland duurzamer maken.
  • Volgende week verschijnt deel twee: huizen isoleren met rietsigaar.