Door een uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof heeft het nationale milieuagentschap minder macht om de uitstoot van broeikasgassen in te perken. Als Amerikaans klimaatbeleid niet snel van de grond komt, heeft dat ook grote gevolgen voor de rest van de wereld.

Amerikaans president Joe Biden probeert al sinds zijn verkiezing een pakket klimaatmaatregelen door het Congres te krijgen, maar vangt vooralsnog bot bij de Republikeinen én de cruciale conservatief-Democratische senator Joe Manchin. Zij vinden dit klimaatbeleid, waaronder honderden miljarden aan subsidies voor verduurzaming en de opwekking van groene energie, onnodig of te duur.

Ook onder eerdere presidenten deed het Congres niet veel tegen klimaatverandering. Maar milieuagentschap EPA, in 1970 opgericht door Republikein Richard Nixon, wist wél steeds scherpere regels in te stellen. Die zorgen er bijvoorbeeld voor dat auto's steeds zuiniger moeten worden en minder luchtvervuiling mogen veroorzaken.

Met de uitspraak van vorige week heeft het Hooggerechtshof de macht van de EPA ingeperkt. Het deed dat in een curieuze zaak, die was gericht tegen een klimaatplan van president Obama dat nooit in werking is getreden. Obama wilde de CO2-uitstoot van elektriciteitscentrales inperken, maar de voorgestelde regels werden nooit ingevoerd. Jaren later greep het Hooggerechtshof, dat onder president Donald Trump veel rechtser is geworden, het plan toch nog aan om de federale macht te beperken.

De uitspraak, die werd ondertekend door zes van de negen opperrechters, maakt het niet helemaal onmogelijk voor de EPA om de Amerikaanse CO2-uitstoot te reguleren. Maar de 'gereedschapskist' van het agentschap wordt wel beperkt. Het doel van Biden om alle elektriciteitsproductie in 2035 uitstootvrij te maken, wordt moeilijker haalbaar.

Experts vrezen dat ook het landelijke klimaatdoel, een halvering van de CO2-uitstoot tussen 2005 en 2030, onhaalbaar wordt. "Ik zie geen manier om de voorgestelde doelen te halen", zegt hoogleraar klimaatbeleid David Victor van de UC San Diego-universiteit tegen The New York Times.

Sociaal plan Biden geblokkeerd: hierom ligt één Democraat dwars
166
Sociaal plan Biden geblokkeerd: hierom ligt één Democraat dwars

VS heeft enorme klimaatimpact

Hoewel slechts 4 procent van de wereldbevolking in de Verenigde Staten woont, is het land goed voor bijna 14 procent van de wereldwijde CO2-uitstoot. Amerikanen zorgen gemiddeld voor zo'n 15 ton CO2-uitstoot per jaar, bijna twee keer zo veel als de gemiddelde Nederlander. Geen ander land heeft sinds de industriële revolutie zo veel CO2 de lucht in gepompt.

Omdat de VS zo'n grote impact op het klimaat heeft, is het (extra) belangrijk dat het land snel minder CO2 gaat uitstoten. Anders zijn de internationale klimaatdoelen waarschijnlijk niet haalbaar. Andere landen zouden dan nóg veel meer moeten doen om de Amerikaanse uitstoot te compenseren, terwijl de wereld nu al niet op koers ligt om de opwarming te beperken tot 1,5 graden, zoals in het Parijsakkoord is afgesproken.

De macht van de rechtbanken neemt toe

De uitspraak van het Hooggerechtshof is mogelijk pas de eerste in een reeks. In lagere rechtbanken dient nog een serie rechtszaken tegen klimaat- en milieubeleid. Die zaken worden aangespannen en gefinancierd door dezelfde Republikeinse groepen, die hopen de macht van de federale overheid op allerlei vlakken terug te schroeven. Ze willen bijvoorbeeld dat klimaatverandering geen rol mag spelen bij het opstellen van emissiestandaarden voor auto's, of regels rond de aanleg van nieuwe olie- en gasinfrastructuur.

De rechtszaken zijn onderdeel van een "coherent plan" om federale agentschappen minder slagkracht te geven, zei Donald McGahn, hoofdadvocaat van het Witte Huis onder Trump, vier jaar geleden. Ook het aanstellen van conservatieve federale rechters, zoals onder de regering-Trump in hoog tempo gebeurde, droeg daaraan bij.

De macht van de rechtbanken neemt juist toe, tot frustratie van de drie liberale rechters die het niet eens waren met de uitspraak van de conservatieven in het Hooggerechtshof. "Het hof maakt zichzelf - in plaats van het Congres of het expertagentschap - tot besluitvormer over klimaatbeleid", schreef opperrechter Elena Kagan namens de minderheid. "Ik kan me weinig dingen voorstellen die angstaanjagender zijn."

Staten moeten zelf aan de slag

Volgens Climate Action Tracker, een organisatie die het klimaatbeleid van landen doorrekent, ligt het huidige Amerikaanse klimaatbeleid niet in lijn met een opwarming van 1,5 graden, maar eerder van 3 graden. Als de federale overheid en het Congres niet ingrijpen, zullen de deelstaten hun eigen klimaatbeleid moeten opstellen om de opwarming van de aarde verder te beperken.

Californië is één van de staten met eigen ambitieuze klimaatdoelen. "Hoewel het Hooggerechtshof de klok weer eens heeft teruggedraaid, weigert Californië achteruit te gaan", zei gouverneur Gavin Newsom. Maar in staten met Republikeinse meerderheden is die ambitie ver te zoeken.

Zelfs de Verenigde Naties uitten daarom kritiek op de uitspraak van het Amerikaanse hof. Dit vormt "een tegenslag in het gevecht tegen klimaatverandering, terwijl we al niet op koers liggen om ons te houden aan de doelen uit het Parijsakkoord", zei een woordvoerder.

De VS lijkt ook steeds ongeloofwaardiger te worden als prominente speler in de internationale klimaatonderhandelingen die moeten leiden tot een sterk verminderde uitstoot. Het land moet stoppen met "leuzen roepen" en zelf aan de bak, zei bijvoorbeeld een woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken vrijdag. De toon is gezet voor de volgende klimaattop, over vier maanden in Egypte.

Biden belooft dat hij de "existentiële dreiging" van de klimaatcrisis niet uit het oog zal verliezen. De vraag is wat hij er nog aan kan doen.