Elke week beantwoordt NU.nl een klimaatvraag van een bezoeker. Deze week: wanneer bereikt het ontdooien van de permafrost een kantelpunt en wat is de klimaatimpact van het methaan die daarbij vrijkomt?

De concentratie van het broeikasgas methaan in de atmosfeer stijgt in hoog tempo, bleek afgelopen maandag. Die toename versterkt de klimaatopwarming.

Waar dat (extra) methaan vandaan komt, is nog niet goed in kaart gebracht. Bekende bronnen zijn moerassen, rijstvelden, rundveehouderij en olie- en gaswinning.

Ook kan de opwarming van de aarde ertoe leiden dat methaan vrijkomt uit bevroren bodems (permafrost) en uit de diepzee. Zo dreigt de opwarming zichzelf te versterken.

Leidt 1,5 graad tot een methaanramp?

NU.nl-lezer Ron Brands wilde weten of klimaatverandering nog wel in te perken is als het methaan dat vrijkomt door klimaatverandering leidt tot meer klimaatverandering. "Er wordt gesteld dat de opwarming niet voorbij 1,5 graad mag gaan. Maar de permafrost ontdooit nu al en er komt steeds meer methaan vrij. Moet de temperatuur niet terug naar het oorspronkelijke klimaat om een wereldwijde ramp te voorkomen?"

We legden de vraag voor aan aardwetenschapper Ko van Huissteden van de Vrije Universiteit Amsterdam, die al jaren onderzoek doet naar de bevroren bodems van de toendra, een zone die rond de Noordpool ligt.

"We kunnen daar inderdaad nu, bij een wereldwijde opwarming van 1,1 graad, al wijdverspreide effecten van klimaatverandering zien. Zo ontstaan er 's zomers steeds meer poelen met water in de voorheen permanent bevroren bodem, en vindt er ook veel erosie plaats."

Die effecten zijn volgens Van Huissteden zo groot doordat de wereldgemiddelde opwarming rond de Noordpool versterkt wordt. Delen van de toendra zijn nu al 2 of 3 graden warmer. Als de mondiale opwarming verder doorzet, zal die uitvergrote opwarming van het Hoge Noorden alleen maar toenemen, met dus steeds grotere gevolgen. "Toch lopen schattingen van de hoeveelheid methaan die daarbij kan vrijkomen sterk uiteen", zegt Van Huissteden.

Bij 3 of 4 graden opwarming gaat toendra grotendeels verloren

Het is een zekerheid dat de permafrost ontdooit, want dat gaat in razend tempo. "Ik zit net naar IPCC-modellen te kijken, en bij 3 of 4 graden wereldwijde opwarming zal er überhaupt maar heel weinig permafrost overblijven. Het meeste gaat verloren."

Wel onzeker is wat er met het smeltwater gebeurt. Als dat op de bodem blijft liggen, kan er veel methaan gevormd worden. Als het smeltwater wegspoelt zal er veel CO2 vrijkomen, maar minder methaan. CO2 is een zwakker broeikasgas, dus de mondiale opwarming zou dan minder sterk uitvergroot worden.

Wel kan er dan door het wegspoelen grootschalige bodemerosie optreden. "Dat is om andere redenen heel onwenselijk", zegt Van Huissteden. "De afbraak van veenbodems gaat dan nog sneller en dat kan ook leiden tot grootschalige vorming van lachgas, wat óók een belangrijk broeikasgas is."

(Nog) geen methaanramp, maar toch dreigt kantelpunt

De schaal van al deze processen is volgens Van Huissteden altijd veel kleiner in een scenario waarin de mondiale opwarming begrensd wordt tot 1,5 graad. "In die situatie zal er in elk geval nog geen sprake zijn van een methaanramp, die nog weer een halve of hele graad zou toevoegen aan de wereldwijde klimaatverandering."

Als we daarentegen onze uitstoot niet scherp terugschroeven, is het een groeiend risico dat de grote gevolgen van klimaatverandering op de toendra op hun beurt het wereldwijde klimaat verstoren. "Maar methaan is dan dus maar één factor, naast extra CO2, lachgas en afnemende weerkaatsing van zonlicht door onder andere kortere sneeuwbedekking in de zomer. Dat zijn allemaal factoren die de opwarming versterken."

Van Huissteden zegt nu vooral bezorgd te zijn dat we overal waar bevroren veenbodems voorkomen een "tippingpoint van ecosysteemvernietiging" zullen naderen.

"Niet alleen stijgt de temperatuur en smelt het ijs, maar daardoor verdwijnen ook planten en dieren. En als de erosie grootschalig toeslaat, zullen grote delen vrij letterlijk wegspoelen. Daarbovenop ontstaan oncontroleerbare natuurbranden tijdens droge en veel te warme zomers. Het is niet puur een methaanprobleem, maar het woord 'ramp' is alles bij elkaar zeker van toepassing."