Landen spraken zes jaar geleden in Parijs af vervuilende geldstromen aan te pakken. Op de klimaattop in Glasgow werd die knoop doorgehakt: een onverwacht grote groep landen stopt binnen een jaar met internationale overheidssteun voor kolen, olie en gas. Experts zeggen tegen NU.nl te verwachten dat die bal blijft doorrollen en dat steeds meer landen en ook banken en pensioenfondsen zich zullen terugtrekken uit 'fossiel'.

Het Verenigd Koninkrijk en de Europese Investeringsbank lanceerden het initiatief in Glasgow. Opmerkelijk is de brede steun die volgde: aan boord zijn onder andere Canada, de Verenigde Staten en de meeste grote investeerders in Europa. Nadat Nederland had besloten (alsnog) aan te sluiten, gingen bijvoorbeeld ook Duitsland en Spanje nog overstag.

"Ik verwacht dat nog veel meer landen en ontwikkelingsbanken mee gaan doen", zegt Pieter Pauw van de Frankfurt School of Finance op de klimaattop in Glasgow. "Als het niet tijdens deze top is, dan wel in de komende maanden en jaren."

Landen hebben dat ook afgesproken in het Parijsakkoord. "Daarin staat letterlijk dat financiële stromen 'consistent moeten worden met koolstofarme en klimaatbestendige ontwikkeling'. Uit analyse van het Internationaal Energieagentschap blijkt dat investeringen in nieuwe fossiele energieprojecten dan absoluut niet meer kunnen."

Pauw denkt echter dat een andere factor nu nog belangrijker wordt: groepsdruk. "Hoe meer industrielanden hieraan meedoen, hoe moeilijker het wordt om de druk te weerstaan." Hij vermoedt bovendien dat multilaterale banken ook zullen aansluiten, zoals de Wereldbank en de Inter-Amerikaanse Ontwikkelingsbank.

Banken zullen mogelijk volgen

Critici wijzen erop dat de buitenlandse investeringen van landen, kredietverzekeraars en ontwikkelingsbanken vaak maar een fractie zijn van de binnenlandse subsidies voor en investeringen in diezelfde fossiele energie.

"In dat opzicht is het stoppen van de exportkredietverzekeringen nog peanuts", zegt professor Klimaatbeleid Heleen de Coninck van de Technische Universiteit Eindhoven. "Maar ze zijn wel belangrijk voor de beeldvorming én als katalysator om ook het terugtrekken van andere investeerders te versnellen."

Rens van Tilburg van het Sustainable Finance Lab van de Universiteit Utrecht zei eerder tegen NU.nl dat de overheidsinvesteringen de risico's voor private investeerders (zoals banken) afdekken. Een deel van de private investeerders zal zich dan ook sneller terugtrekken uit financieel risicovolle vervuilende energieprojecten.

'Fossiele energiesysteem raakt financieel uit balans'

Professor Derk Loorbach van onderzoeksinstituut DRIFT van de Erasmus Universiteit vermoedt dat de financiële risico's op de achtergrond steeds sterker spelen. "Onlangs besloot pensioenfonds ABP te stoppen met investeren in fossiele brandstoffen. Die keuze is misschien wel meer genomen vanuit risicobeleid dan vanuit de motivatie om niet langer bij te dragen aan klimaatverandering."

"Dat uitstappen is een krachtig signaal naar de fossiele-energiemarkt en vergroot de onzekerheid. Als je hier de stappen van landen op de klimaattop naast legt, zijn dat duidelijke tekenen dat het fossiele systeem financieel uit evenwicht raakt. En dat is een onomkeerbaar proces."

Loorbach meent ook dat het Parijsakkoord begint te werken: "Elke paar jaar kan er meer, worden de alternatieven sterker en neemt steun voor fossiel beleid af. Ik denk dat dit een versnellend proces is. De uitdaging ligt in het hanteren van de snelheid van deze omslag: ook in het razendsnel opschalen van de duurzame economie."

Binnen de VN neemt de weerstand af

Het benoemen van fossiele brandstoffen als de voornaamste bron van CO2 stuitte binnen de VN jarenlang op verzet van exporteurs van fossiele energie, zoals Australië, Saoedi-Arabië en Rusland. Glasgow zal naar verwachting de eerste klimaattop zijn waarop het woord fossiele brandstoffen in de gezamenlijke slotverklaring komt.

Op initiatief van Denemarken en Costa Rica ontstond op de klimaattop bovendien een groep landen die stopt met het verlenen van nieuwe boorvergunningen voor olie en gas. Onder andere Frankrijk, Ierland, Zweden, Nieuw-Zeeland en de Amerikaanse staat Californië sloten aan.

Japanse klimaatactivisten roepen hun land er bij de klimaattop in Glasgow toe op om te stoppen met investeren in fossiele brandstoffen.

Japanse klimaatactivisten roepen hun land er bij de klimaattop in Glasgow toe op om te stoppen met investeren in fossiele brandstoffen.
Japanse klimaatactivisten roepen hun land er bij de klimaattop in Glasgow toe op om te stoppen met investeren in fossiele brandstoffen.
Foto: Rolf Schuttenhelm

Rolt de bal door naar Japan en Zuid-Korea?

Naast kopgroepen zijn er ook achterblijvers, zoals landen die de afgelopen jaren juist vele miljarden hebben gestoken in fossiele energieprojecten in het buitenland. Daarbij springen er twee in het oog: Japan en Zuid-Korea. Zal de bal doorrollen tot ook deze grote investeerders overstag gaan?

"De landen die nu op de klimaattop hebben afgesproken om te stoppen met het financieren van olie en gas moeten dit op de agenda van andere internationale fora zetten", zegt Laurie van der Burg van Oil Change International. "Bijvoorbeeld de G7 en de G20. Dat is de volgende stap om ook China, Japan en Zuid-Korea mee te krijgen."