Regeringsleiders en staatshoofden, Zuid-Afrikanen en miljoenen anderen over de hele wereld herdenken dinsdag Nelson Mandela. Rond 11.00 uur begon de ceremonie in het FNB-stadion in Johannesburg.

Lees ook ons liveblog

De ceremonie zou om 10.00 uur starten. Er zijn bijna honderd staatshoofden en regeringsleiders aanwezig bij de dienst, een van de grootste bijeenkomsten van wereldleiders in de recente geschiedenis.

De herdenking startte met het volkslied van Zuid-Afrika (pdf programma). Daarna volgde een welkomswoord (video) van ceremonieleider Cyril Ramaphosa. "Als het regent tijdens je begrafenis, betekent dat dat de poorten voor je open staan", sprak hij.

Vervolgens volgde een openingsgebed door een rabbijn, een leider van de moslimgemeenschap, een hindoeleider en een aartsbisschop, en een lied van de Zuid-Afrikaanse zangeres Baleka Mbete.

Daarna sprak vriend van de familie Andrew Mlangen. Hij zat in de jaren zestig enige tijd tegelijk met Mandela gevangen op Robbeneiland. Hij herinnerde eraan hoe Mandela zich wilde verzoenen met zijn vijanden. "Hij zorgde voor optimisme en vertrouwen in plaats van verdriet."

Bekijk de ceremonie live:

Familie

Daarna komen diverse familieleden van Mandela aan het woord. Als eerste Thanduxolo Mandela: "Er zijn allerlei formele groeten uitgesproken vanaf dit podium, die zijn uitgezonden naar alle delen van de wereld. Vandaag zijn we vooral dankbaar voor zijn wonderschone leven."

"Mandela zou hebben gewild dat rijk en arm hier samen rouwt. Ik weet zeker dat hij glimlachend toekijkt", zei Thanduxolo.

Vier kleinkinderen van Mandela brachten een eerbetoon aan hun wereldberoemde grootvader (video). Mbuso, Andile, Zozuko Dlamini en Phumla Mandela begonnen net als anderen met een dankwoord. "Een reus is gevallen. Hij verlichtte onze weg", ging een van de kleinzonen verder.

Sprekers

Verder spreken president Jacob Zuma van Zuid-Afrika en internationale leiders als Barack Obama (VS), Raúl Castro (Cuba), Dilma Rousseff (Brazilië) en Ban Ki-moon (VN). Namens Nederland zijn koning Willem-Alexander en minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans bij de dienst.

Weduwe

Op het moment Mandela's weduwe Graca Machel het stadion betrad, ging een luid gejuich op. Zijn ex-vrouw Winnie Mandela arriveerde als een van de eerste gasten (bekijk video). Er klonk ook gejuich toen Zuma's voorganger Mbeki het stadion betrad.

Volgens de Zuid-Afrikaanse nieuwssite klonk bij de aankomst van Zuma juist boegeroep. "De Zuid-Afrikanen zijn niet blij", aldus News24.

Andere prominente gasten zijn Frederik Willem de Klerk, de voorganger van Mandela als president van Zuid-Afrika, de Amerikaanse oud-president Jimmy Carter en Thabo Mbeki, die Mandela opvolgde als president.

Ook vele beroemdheden zijn bij de ceremonie aanwezig, waaronder de Zuid-Afrikaanse actrice Charlize Theron, U2-zanger Bono, Oprah Winfrey en Peter Gabriel.

Regen

In Zuid-Afrika is de dienst op negentig plaatsen te volgen via grote schermen. Volgens de planning zal het eerbetoon ongeveer vier uur duren.

In het stadion is plaats voor 95.000 mensen, maar volgens persbureau AP waren dat er vlak voor het begin van de dienst slechts zo'n 20.000 mensen, waarschijnlijk vanwege de hevige regen. Bovendien is het geen officiële vrije dag.

Timmermans liet vlak voor het begin van de dienst op Facebook weten dat de lucht boven Johannesburg heel donker is. "De regen komt met bakken naar beneden, de weergoden treuren mee. Overal hangen de vlaggen halfstok."

Veel Zuid-Afrikanen stonden dinsdagochtend vroeg dan ook met paraplu's bij de ingang van het enorme voetbalstadion te wachten, sommigen al sinds maandagnacht. De poorten van het stadion gingen om 5.30 uur open, een half uur later dan gepland.

Veel aanwezigen dragen Zuid-Afrikaanse vlaggen, ze zingen en dansen. Duizenden agenten houden de situatie rondom het stadion in de gaten. De meeste wegen in de omgeving zijn om veiligheidsredenen afgesloten.

Begrafenis

Mandela overleed donderdag in zijn huis in Johannesburg op 95-jarige leeftijd. Zijn begrafenis is aanstaande zondag in Qunu, de plaats waar hij opgroeide. Hij krijgt een staatsbegrafenis.

Bekijk hier een overzicht van de gebeurtenissen rond het afscheid van Nelson Mandela.

Bekijk de ceremonie live | LiveblogOverzicht afscheid van Mandela

Dossier Mandela | Profiel Mandela

Herdenkingsdienst Nelson Mandela

De Amerikaanse president riep de wereld op het voorbeeld van Mandela te volgen en tegen ongelijkheid, armoede en racisme ten strijde te trekken. © ANP
Barack Obama: "Als het donker is en er ongerechtigheid plaatsvindt, laten we dan denken aan Madiba". © AFP
VN-Secretaris-Generaal Ban Ki-moon: 'Zuid-Afrika heeft een held verloren. En de wereld een vriend en mentor.' © AFP
Mevrouw Zuma bedankte Mandela voor zijn daden. © AFP
Graca Machel, de vrouw van Mandela, woont de herdenkingsdienst in Johannesburg bij. © AFP
Bill en Hillary Clinton, met op de achtergrond George W. en Laura Bush. © AFP
Lange rijen Zuid-Afrikanen met paraplu's bij de ingang van het enorme voetbalstadion in Johannesburg. © AFP
In het Verenigd Koninkrijk leggen mensen dinsdag bloemen en brieven neer bij een standbeeld van Nelson Mandela. © AFP
Bij het gemeentehuis in Kaapstad herdenken mensen Mandela. © ANP
Pakistaanse kinderen houden posters met daarop de afbeelding van Nelson Mandela vast in Islamabad. © ANP
Mensen bekijken de herdenkingsdienst van Nelson Mandela op een groot scherm in de Zuid-Afrikaanse stad Durban. © AFP
Bloemen en kaarsen bij de Zuid-Afrikaanse ambassade in Oslo, Noorwegen. © ANP
De Franse president Hollande is geland op Waterkloof vliegveld. Hij zal ook aanwezig zijn bij de herdenking van Mandela. © AFP/SANA
De Russische president Putin tekent het condoleanceregister in de Zuid-Afrikaanse ambassade in Moskou. © ANP
Mensen houden kranten vast met daarop de foto van Nelson Mandela in het Orlando stadion in Soweto. © AFP
Rond 11.00 uur begon de ceremonie na een uur vertraging in het FNB-stadion in Johannesburg. © AFP
Mensen dansen voor een blaasorkest tijdens de herdenking van Nelson Mandela in het FNB-stadion. © ANP
Familie van Mandela is ook aanwezig in het stadion. Van links naar rechts: Zindzi Mandela, Zenani Mandela, Makaziwe Mandela, Winnie Mandela Madikizela and Graca Machel © ANP
Het regent hard tijdens de herdenking. Vanwege het slechte weer is er minder publiek dan verwacht. © ANP
Bono, zanger van U2, en de Zuid-Afrikaanse actrice Charlize Theron zijn ook aanwezig bij de herdenking. © ANP
De Zuid-Afrikaanse vlag in het FNB-stadion waar de ceremonie gehouden wordt. © ANP
De Amerikaanse president Barack Obama arriveert in Zuid-Afrika samen met zijn vrouw Michelle Obama en voormalig president George W. Bush. Ze zullen de plechtigheid in het FNB-stadion bijwonen. © ANP
Veel Zuid-Afrikanen zijn aanwezig bij de herdenkingsdienst van hun donderdag overleden oud-president Nelson Mandela. © AFP
Een menigte betreedt het stadion. © AFP
Velen zoeken een plek in het stadion. © AFP
In het stadion is plek voor 95.000 mensen. © AFP
De Zuid-Afrikanen zingen en dansen. © AFP
Veel Afrikanen zijn te voet gekomen. © AFP
De Amerikaanse president Barack Obama komt aan in Johannesburg. © AFP
Mandela overleed donderdag in zijn huis in Johannesburg op 95-jarige leeftijd. Zijn begrafenis is aanstaande zondag in Qunu, de plaats waar hij opgroeide. © AFP