Het Wilhelmus: we zingen het mee voor de aftrap bij internationale voetbalwedstrijden, tijdens Dodenherdenking of zoals maandag tijdens Koningsdag. Maar wat zingen we nu eigenlijk precies en wat zegt deze tekst over de Nederlandse geschiedenis?

NU.nl bespreekt de belangrijkste kenmerken van het Wilhelmus met Els Stronks, hoogleraar vroegmoderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht.

Het vijftien coupletten tellende Wilhelmus werd pas in 1932 het officiële volkslied van Nederland. Daarvoor werd Wien Neêrlands bloed gezongen van Tollens, maar het huiselijke, weinig heldhaftige beeld dat het lied van koning Willem schetst, beviel niet iedereen, vertelt Stronks.

“Het Wilhelmus is volgens het Guinness Book of Records het oudste volkslied ter wereld.”

Er moest dus een nieuw volkslied komen. Op aandringen van koningin Wilhelmina werd in 1932 dan ook besloten het Wilhelmus te gaan gebruiken als vervanging. Maar achter het ontstaan van het Wilhelmus zit een langere geschiedenis.

Het huidige volkslied is namelijk al ergens rond 1570 geschreven, in de tijd dat Willem van Oranje in opstand komt tegen de Spaanse koning. Dit maakt het Wilhelmus volgens het Guinness Book of Records dan ook direct het oudste volkslied ter wereld.

'Wilhelmus is door en door christelijk'

Het volkslied is door en door christelijk, vertelt Stronks. Geschreven in de zestiende eeuw in Europa waarin vrijwel ieder land geregeerd werd door een koning van wie de bevolking geloofde dat die daar was neergezet door God. En in een tijd waarin vrijwel iedereen gelovig was, moet Van Oranje vanuit de ik-persoon in het Wilhelmus een argument geven om de opstand tegen de Spaanse koning te rechtvaardigen. Want hoe kun je in opstand komen tegen iemand die nota bene op die positie is neergezet door God?

“Als David moeste vluchten voor Sauel den tiran, zo heb ik moeten zuchten als menig edelman. Maar God heeft hem verheven, verlost uit alder nood, een koninkrijk gegeven in Israël zeer groot.”
Achtste couplet Wilhelmus

Dat is dan ook het belangrijkste argument in het Wilhelmus, wat vooral zichtbaar is in het achtste couplet, waarin een metafoor wordt gemaakt met de strijd tussen David en Saul uit het Oude Testament uit de Bijbel en Van Oranjes opstand tegen de Spaanse koning. "Die christelijke beeldspraak legt uit dat we net als David in opstand mogen komen. Daar komt nog eens bij dat David een herder was die Goliath versloeg. Van Oranje stelt zich dus op als rechtvaardige opstandeling, die als leider en als held het grote Spaanse rijk kon verslaan."

Dit is door de schrijver heel slim gedaan, vindt Stronks. "Er wordt in het Wilhelmus bijvoorbeeld niet letterlijk gezongen 'de Spaanse koning is een tiran', maar er wordt wel uitgelegd dat er door de Spaanse koning tirannie ontstaat die verdreven moet worden. Want als dat eerste er wel had gestaan, dan had Van Oranje het heel moeilijk kunnen krijgen met Nederlandse katholieken, die de Spaanse koning niet wilden afvallen."

Ben ik van Duitsen bloed?

Nu we meer weten over de christelijke inhoud van het volkslied, is het goed om te kijken naar de bekendste regels van het volkslied: het eerste couplet. Want vooral dat couplet roept tegenwoordig veel vragen op. Vertelt Van Oranje bijvoorbeeld nu echt dat hij Duits bloed heeft? "Hij bedoelt niet te zeggen dat hij uit Duitsland komt", maakt Stronks duidelijk. "Voor zover we nu weten werd het woord 'duits' of 'diets' gebruikt om het grondgebied van Nederland zoals we dat nu kennen aan te duiden. Duitsland en Nederland als naties bestonden toen nog niet eens."

“Wilhelmus van Nassouwe ben ik, van Duitsen bloed, den vaderland getrouwe blijf ik tot in den dood. Een Prinse van Oranje ben ik, vrij, onverveerd, den Koning van Hispanje heb ik altijd geëerd.”
Eerste couplet Wilhelmus

En waarom zingen we in dat eerste couplet ook dat Van Oranje de Spaanse koning altijd heeft geëerd als hij in opstand wil komen? Stronks: "Historisch gezien klopt het dat Van Oranje de Spaanse koning altijd heeft gesteund. En dat staat daar zo nadrukkelijk om het Wilhelmus een mooie opbouw te geven. Na dit couplet legt de ik-persoon in het lied namelijk uit waarom hij zich nu tegen de Spanjaarden afkeert. Hij vertelt over de offers die hij heeft gebracht en ontpopt zich tot iemand die het Nederlandse volk kan redden van de Spaanse tirannie."

“Voor God wil ik belijden en Zijner groten macht, dat ik tot genen tijden den Koning heb veracht, dan dat ik God den Heere, der hoogsten Majesteit, heb moeten obediëren in den gerechtigheid.”
Vijftiende couplet Wilhelmus

In het vijftiende en laatste couplet van het volkslied wordt dan tot slot ook nog gezongen dat hij die tirannie van de Spaanse koning veracht. Zo ver komen de meeste mensen alleen niet met zingen, want vrijwel altijd wordt alleen het eerste couplet gezongen.

Leden van Concertgebouworkest spelen Wilhelmus vanuit huis
63
Leden van Concertgebouworkest spelen Wilhelmus vanuit huis

Lastig om een volkslied te schrijven

De auteur van het Wilhelmus is nooit met zekerheid vastgesteld. Uit onderzoek uit 2016 van Stronks en haar collega's kwam Petrus Datheen als de schrijver naar voren, terwijl historici daarvoor meer van Filips van Marnix van Sint-Aldegonde uitgingen.

Wie de tekstschrijver ook was, het staat wel vast dat het knap is om een tekst te schrijven waar in die tijd een hele bevolking achter is gaan staan, stelt Stronks. De hele bevolking was toen vrijwel christelijk, maar wel diep verdeeld tussen protestanten en katholieken. Ze maakt de vergelijking met het Koningslied uit 2013 dat werd gebruikt tijdens de inhuldiging van koning Willem-Alexander, maar later nooit veel werd gebruikt. "Het is misschien nu wel moeilijker geworden, omdat we in tegenstelling tot de zestiende eeuw niet meer allemaal zoiets delen als het christendom."

Het zingen van het Wilhelmus is volgens Stronks inmiddels een ritueel geworden dat niet snel zal veranderen, ook al is het volgens haar soms worstelen met de tekst. "Het is een lied waar mensen zich achter kunnen scharen. Het is dan ook veelzeggend dat het lied ook vandaag tijdens Koningsdag weer een centrale plek krijgt."

Het Koningslied
Het Koningslied