De strijd tussen Israël en de Palestijnen is een van de langst slepende conflicten ter wereld. Deze maand kwam het tot de ernstigste geweldsuitbarstingen in jaren. Aan de hand van vijf vragen kijken we naar de diepere oorzaken van het Israëlisch-Palestijns conflict en hoe die leidden tot het huidige geweld.

Volg dit verhaal Ontvang meldingen bij belangrijke ontwikkelingen in dit nieuwsdossier

Vraag 1: Kunnen jullie een eeuw van conflict in een notendop samenvatten?

Het gebied tussen de Middellandse Zeekust en de rivier de Jordaan, waar het Joodse volk zijn historische oorsprong heeft, maakte eeuwenlang deel uit van het Ottomaanse Rijk. Na de Eerste Wereldoorlog kwam het als zogeheten mandaatgebied onder toezicht van de Britten. Er woonden een (snelgroeiende) Joodse minderheid en een islamitische Arabische meerderheid.

Na de Tweede Wereldoorlog wilden de Verenigde Naties een Joods thuisland vestigen in het Britse mandaatgebied - een voornemen dat al langer bestond. Ze kwamen met een plan voor twee staten: een Joodse en een Arabische, met Jeruzalem als gedeelde 'internationale stad'.

Veel Palestijnen en de Arabische buurlanden vonden dat niks, maar veel Joden steunden het plan wel. Het kwam steeds vaker tot geweld, zowel tussen de bevolkingsgroepen onderling als tegen de Britten. Die gaven het in 1948 op en trokken zich terug. De Joodse inwoners van het gebied riepen daarop de onafhankelijke staat Israël uit.

Premier David Ben-Gurion roept op 14 mei 1948 de staat Israël uit.

Premier David Ben-Gurion roept op 14 mei 1948 de staat Israël uit.
Premier David Ben-Gurion roept op 14 mei 1948 de staat Israël uit.
Foto: Wikimedia/Public Domain

Dat leidde direct tot oorlog. Een coalitie van Arabische landen viel binnen en werd verslagen door het net opgerichte Israëlische leger, dat een groot deel van het voormalige mandaatgebied wist te veroveren. Zo'n 700.000 Palestijnse inwoners sloegen op de vlucht of werden verdreven. Voor hen en hun nakomelingen staat die uittocht bekend als 'Al Nakba' (de Catastrofe).

De meeste Palestijnse vluchtelingen kwamen terecht op de Westelijke Jordaanoever (inclusief Oost-Jeruzalem) en in de Gazastrook (rond de stad Gaza). Die gebieden waren toen nog in handen van Jordanië en Egypte. Israël veroverde ze tijdens de Zesdaagse Oorlog in 1967. Ook in de buurlanden Jordanië, Syrië en Libanon wonen veel Palestijnen.

Een Israëlische tank patrouilleert tijdens de Zesdaagse Oorlog nabij een moskee.

Een Israëlische tank patrouilleert tijdens de Zesdaagse Oorlog nabij een moskee.
Een Israëlische tank patrouilleert tijdens de Zesdaagse Oorlog nabij een moskee.
Foto: EPA

Meerdere oorlogen tussen Israël en Arabische landen volgden in de halve eeuw daarna. Ook waren er twee zogeheten intifada's, grote Palestijnse volksopstanden in de door Israël bezette gebieden. Een conflict met de extremistische groepering Hamas (waarover later meer) in de Gazastrook liep in 2006 uit op een tijdelijke Israëlische invasie.

Vraag 2: Wat was de 'status quo', de situatie in Israël en de Palestijnse gebieden voor het geweld van deze maand?

Ondanks tientallen jaren van onderhandelingen en regelmatig oplaaiend geweld is het nooit gekomen tot een definitieve oplossing voor het conflict over het grondgebied tussen Israël en de Palestijnen.

Israël bezet de Westelijke Jordaanoever, hoewel het gebied door de VN wordt erkend als Palestijns. Meer dan 600.000 Joodse kolonisten wonen in Israëlische nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Volgens de VN en de Palestijnen zijn die nederzettingen illegaal, maar Israël ontkent dat.

Jeruzalem is gesplitst in een westelijk (Israëlisch) en oostelijk (Palestijns) deel. Israël claimt de hele stad als hoofdstad, terwijl de Palestijnen Oost-Jeruzalem beschouwen als de hoofdstad van een toekomstige Palestijnse staat. Oost-Jeruzalem wordt omringd door Joodse nederzettingen en ultranationalisten proberen het stadsdeel huis voor huis te 'verjoodsen'.

Op de Tempelberg, het deel van Oost-Jeruzalem waar heiligdommen van zowel joden, moslims als christenen te vinden zijn, komt het regelmatig tot spanningen en geweldsuitbarstingen.

In Israël ging het de afgelopen jaren trouwens weinig over de Palestijnse kwestie. Het land hield in de laatste twee jaar vier verkiezingen, die niet tot een succesvolle kabinetsformatie leidden. De conservatieve premier Benjamin Netanyahu, die al twaalf jaar aan de macht is, wordt bovendien bedreigd door een lopende corruptierechtszaak.

De Israëli's en de Palestijnen worden het maar niet eens over een aantal belangrijke zaken, zoals:

  • De status van de stad Jeruzalem
  • De Joodse nederzettingen in bezet gebied 
  • Het lot van de Palestijnse vluchtelingen en hun nakomelingen
  • Het oprichten van een Palestijnse staat

Vraag 3: Als we het hebben over 'de Palestijnen', over wie gaat het dan eigenlijk?

In de lappendeken van Palestijnse gebiedjes op de Westelijke Jordaanoever wonen ongeveer 2,7 miljoen mensen. Die leven daar onder een onderdrukkend systeem van werk- en reisvergunning, met hekwerken en checkpoints, dat is ingesteld door de Israëlische autoriteiten. Bijna een vijfde van de relatief jonge bevolking is werkloos.

De Westelijke Jordaanoever wordt bestuurd door de Palestijnse Autoriteit (PA). De Fatah-partij van president Mahmoud Abbas maakt daarbinnen de dienst uit. De 85-jarige Abbas zit momenteel in het zeventiende jaar van wat een vijfjarige regeringstermijn had moeten zijn.

Abbas klampt zich wanhopig vast aan de macht, maar wordt bedreigd door een interne strijd binnen Fatah en de opmars van de jihadistische Hamas-beweging. Veel Palestijnse jongeren trekken zich bovendien weinig meer aan van de vergrijsde en verzwakte PA.

President Mahmoud Abbas op een Palestijnse conferentie over de Palestijnse grenzen, afgelopen september.

President Mahmoud Abbas op een Palestijnse conferentie over de Palestijnse grenzen, afgelopen september.
President Mahmoud Abbas op een Palestijnse conferentie over de Palestijnse grenzen, afgelopen september.
Foto: EPA

Hamas wil Israël wegvagen. De extremistische groepering won na de eeuwwisseling aan invloed. Na de tweede intifada (2000-2005) kwam het tot een korte maar hevige burgeroorlog met Fatah, waarin Hamas de controle over de Gazastrook kreeg.

Inwoners van de Gazastrook hebben het zwaar te verduren. Het gebied is met 360 vierkante kilometer qua oppervlakte iets groter dan de gemeente Apeldoorn (een van de grootste van Nederland), maar er wonen ongeveer twee miljoen mensen. Ruim de helft van de inwoners heeft geen werk. Schoon drinkwater en medische zorg zijn amper beschikbaar en de stroom doet het gemiddeld zo'n vier uur per dag.

De grenzen van Gaza worden sinds de overname door Hamas geblokkeerd door Israël en Egypte, om te voorkomen dat de groepering aan wapens komt. De massale raketbeschietingen door Hamas sinds 10 mei laten zien dat dit niet goed is gelukt.

Israël stelt dat het strenge regime op de Westelijke Jordaanoever en de blokkade van Gaza noodzakelijk zijn om Israëli's te beschermen tegen Palestijns geweld.

Er zijn ook Palestijnen die in Israël wonen. Zij worden meestal Israëlische Arabieren genoemd. In vergelijking met de inwoners van de Palestijnse gebieden zijn ze beter af, maar ze voelen zich vaak tweederangsburgers.

Palestijnse betogers steken autobanden in brand tijdens een confrontatie met Israëlische troepen op de Westelijke Jordaanoever.

Palestijnse betogers steken autobanden in brand tijdens een confrontatie met Israëlische troepen op de Westelijke Jordaanoever.
Palestijnse betogers steken autobanden in brand tijdens een confrontatie met Israëlische troepen op de Westelijke Jordaanoever.
Foto: AFP

Vraag 4: Hoe ging het deze maand ineens zo mis?

Sinds het begin van de islamitische vastenmaand ramadan liepen spanningen rond de Tempelberg in Oost-Jeruzalem steeds verder op. Demonstrerende Palestijnse jongeren botsten bijna elke nacht met de politie.

De directe aanleiding voor hun woede is een rechtszaak rond de woninguitzetting van zes Palestijnse families in Sheikh Jarrah, een wijk van het Palestijnse Oost-Jeruzalem. Het Israëlisch Hooggerechtshof zou op maandag 10 mei definitief besluiten of de Joodse ultranationalistische organisaties, die de grond waarop de woningen staan opeisen, gelijk krijgen. Vanwege het geweld werd die uitspraak later uitgesteld.

Het kwam ook tot schermutselingen tussen de Palestijnen en Joodse groepen. Die maakten zich klaar voor de viering van Jeruzalemdag. Dat is de Israëlische feestdag waarop de verovering van Oost-Jeruzalem in 1967 wordt herdacht - een pijnpunt van jewelste voor veel Palestijnen.

De Israëlische politie bestormde op zondag 9 mei de Al Aqsa-moskee op de Tempelberg, de op twee na heiligste plek in de islam. Daarbij werden onder meer traangas en stungranaten gebruikt. Het is niet duidelijk of dat gebeurde om de moskee te ontruimen of als reactie op stenengooiende jongeren. Meer dan driehonderd mensen raakten gewond.

Israëlische strijdkrachten na afloop van hun bestorming van de Al Aqsa-moskee.

Israëlische strijdkrachten na afloop van hun bestorming van de Al Aqsa-moskee.
Israëlische strijdkrachten na afloop van hun bestorming van de Al Aqsa-moskee.
Foto: AFP

Het extremistische Hamas rook een kans en wierp zich op als 'beschermer van Jeruzalem'. De Israëlische regering kreeg een ultimatum: trek voor 18.00 uur alle Israëlische veiligheidsdiensten terug van de Tempelberg en uit de wijk Sheikh Jarrah.

Met het verstrijken van die deadline begon de eerste raketbeschieting van Israëlische steden vanuit Gaza. Vele salvo's van honderden projectielen volgden.

De Israëlische strijdkrachten antwoordden met honderden luchtaanvallen op Gaza. Inmiddels nemen ook grondtroepen deel aan de strijd en wordt een invasie van de Gazastrook overwogen.

In verschillende steden en dorpen in Israël die een gemengde bevolking van Israëli's en Israëlische Arabieren hebben, zijn rellen uitgebroken. Meutes uit beide bevolkingsgroepen richten vernielingen aan en gebruiken geweld tegen elkaar en de politie. Dat is een ontwikkeling die zich nog niet eerder heeft voorgedaan in de geschiedenis van het slepende conflict. Het wekt de vrees dat verdere escalatie van het geweld tot een burgeroorlog kan leiden.

Het Israëlische leger maakt zich klaar om artilleriegranaten af te vuren richting de Gazastrook.

Het Israëlische leger maakt zich klaar om artilleriegranaten af te vuren richting de Gazastrook.
Het Israëlische leger maakt zich klaar om artilleriegranaten af te vuren richting de Gazastrook.
Foto: AFP

En tot slot vraag 5: Hoe nu verder?

Internationale pogingen om te bemiddelen bij een staakt-het-vuren hebben nog niet veel opgeleverd. Hamas houdt vast aan het ultimatum over Israëlische terugtrekking uit Oost-Jeruzalem en de Israëlische regering wil de extremistische groepering flink afstraffen voor de raketaanvallen, voordat kan worden gesproken over een wapenstilstand.

Israël probeert het aantal burgerdoden in Gaza te beperken, maar in zo'n dichtbevolkt gebied zijn die onvermijdelijk. Dat geeft Hamas de kans Israël af te schilderen als gewetenloos. Veel kopstukken van de beweging worden gedood, maar dat zijn de extremisten wel gewend. Hamas blijkt bovendien over antitankraketten te beschikken, die de eventuele inzet van Israëlische grondtroepen riskant maken.

Premier Netanyahu kan ook politiek voordeel behalen uit de strijd. Voordat de spanningen escaleerden stonden zijn rivalen op het punt een coalitie te vormen, die een einde had gemaakt aan zijn twaalfjarige bewind. Vlak na het uitbreken van het geweld trokken verschillende partijen zich terug en klapte de formatie.

Als Israël wederom nieuwe verkiezingen tegemoet gaat en Netanyahu het land door de huidige crisis achter zich weet te verenigen, kan hij daarmee zijn hachje redden.

Israëlisch leger bestookt doelen in Gazastrook, Hamas schiet terug
90
Israëlisch leger bestookt doelen in Gazastrook, Hamas schiet terug

Verbetering: eerder schreven wij dat Israëlische Arabieren geen staatsburgerschap hebben in Israël. Hoewel mensenrechtenorganisaties hebben geconcludeerd dat Israëlische Arabieren in de praktijk niet dezelfde rechten hebben, zijn ze wel degelijk Israëlisch staatsburger en is de tekst derhalve aangepast.