Vrijdag 19 augustus 2022 | Het laatste nieuws het eerst op NU.nl

Wat is persvrijheid en waarom staat het zo onder druk?

Journalisten die worden geïntimideerd, lastiggevallen en zelfs vermoord: vrije pers is de laatste jaren ook in Nederland veel minder vanzelfsprekend. Onze persvrijheid is in het geding. Maar wat houdt vrijheid van de pers precies in, en waarom staat het steeds meer onder druk?
Door Maarten Hafkamp

Van "NOS=fake news"-roepers tot constante online bedreigingen en met als dieptepunt de moord op journalist Peter R. de Vries. Het is er voor journalisten niet makkelijker op geworden hun werk te doen. Terwijl Nederland altijd een van de landen is geweest met grote persvrijheid.

De overheid mag zich in Nederland niet bemoeien met wat mensen zeggen of schrijven. Zo staat het vastgelegd in artikel 7 van de Nederlandse Grondwet die over persvrijheid gaat.

Dat iedereen mag zeggen en schrijven wat hij wil, betekent dat niemand vooraf toestemming nodig heeft om "door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren". De persvrijheid is onderdeel van de vrijheid van meningsuiting.

Er is geen voorafgaand toezicht op de inhoud van bijvoorbeeld een artikel op een site of in de krant. Iemand moet er wel rekening mee houden dat hij achteraf kan worden aangeklaagd voor smaad, laster, discriminatie of aanzetten tot haat. In artikel 7 van de grondwet wordt dit omschreven als "behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet". Daarmee neemt persvrijheid niet de verantwoordelijkheid weg voor wat er wordt gepubliceerd.

Op internationaal niveau is persvrijheid vastgelegd in het VN-verdrag. In de Universele verklaring van de Rechten van de Mens staat niets vastgelegd over de vrijheid van drukpers.

Naast de persvrijheid die wettelijk is vastgelegd, is er een Mediawet waarin staat dat publieke en commerciële omroepen redactioneel autonoom zijn. Ze bepalen dus zelf wat ze aanbieden via tv, radio, online en sociale media. Ze zijn ook zelf verantwoordelijk voor de vorm en de inhoud van hun programma's en de overheid mag zich hier niet mee bemoeien.

Persvrijheid steeds verder onder druk volgens verschillende rapporten

De laatste jaren staat de persvrijheid meer onder druk. Journalisten worden bedreigd en media worden minder vertrouwd. Verschillende recente rapporten bevestigen dat het niet goed gaat met de veiligheid van de pers.

Drie op de vijf journalisten zegt wel eens geïntimideerd of bedreigd te zijn bij het doen van zijn of haar werk, blijkt uit een onderzoek uit 2017 van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). Het ging om directe fysieke bedreigingen, maar ook om bedreigingen via sociale media als Twitter of Facebook.

Reporters zonder Grenzen (RSF) en Freedom House, twee organisaties die de persvrijheid in de wereld monitoren, spraken toen al hun zorgen uit over deze wereldwijde tendens. Ze zagen dat juist in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, de twee landen die in het verleden golden als boegbeelden, de persvrijheid minder werd.

Die negatieve tendens wordt verklaard door de opkomst van het populisme, met president Donald Trump en de Brexit als voorbeelden. Populisme is een verzamelnaam voor verschillende politieke bewegingen die het 'goede volk' tegenover de 'kwaadaardige elite' zetten.

De organisaties spreken van "een giftige vorm van het zwartmaken van de media en het verspreiden van nep-informatie en fake news". De komst van corona maakte het wantrouwen en de agressie jegens de pers alleen nog maar groter, omdat sommigen vonden dat de pers niet kritisch was over het coronabeleid. Ook in Nederland was dat het geval.

NOS

Nederland van zesde plek naar 28ste in World Press Freedom Index

In de World Press Freedom Index, een ranglijst waarin landen zijn gerangschikt op hun mate van persvrijheid, daalde Nederland zelfs van de zesde naar de 28e plek. Volgens Free Press Unlimited ongekend in de geschiedenis van deze ranglijst, want Nederland stond de afgelopen twintig jaar steevast in de top tien.

Het College voor de Rechten van de Mens waarschuwde een week geleden nog in een rapport dat journalisten, experts, wetenschappers, vloggers en anderen die een bijdrage leveren aan het publieke debat vaak kunnen rekenen op intimidatie of agressie. De overheid en online platforms moeten de veiligheid van deze mensen beter bewaken, stelt het college.

Het kabinet lijkt daarnaar te hebben geluisterd. Minister Yesilgöz-Zegerius (Justitie en Veiligheid) en staatssecretaris Uslu (Cultuur en Media) kondigden woensdag een gerichte aanpak aan om persveiligheid te garanderen.

De bewindslieden willen een aanpak ontwikkelen om Nederlanders bewust te maken van hoe media en journalistiek werken en waarom onafhankelijke en kritische pers noodzakelijk is.

Aanbevolen artikelen