In haar laatste nieuwjaarsspeech als bestuursvoorzitter van de Publieke Omroep verklaart Shula Rijxman (62) de oorlog aan fake news en de intimidatie van journalisten. "Het aantal bedreigingen is verveelvoudigd, dat is onacceptabel en een schande. Tengels af van de journalistiek", zegt Rijxman tegen NU.nl.

De plannen uit de vorige nieuwjaarsspeech konden na een maand of twee de ijskast in. Corona zette de programmering van de NPO volledig op zijn kop en dwong de Publieke Omroep lenig en impulsief te zijn. Rijxman zegt "op alle fronten trots" te zijn op hoe de crisis is aangepakt.

"Op1 is een mooi kunststuk geworden, maar ook onze documentaires en programma's als De avond van de vaccinatie en Heimwee TV, waarmee we mensen overdag hebben geholpen te ontspannen. En dat we direct een educatiekanaal hebben opengesteld voor scholieren."

Rijxman kijkt in haar toespraak terug op een "in heel Nederland geliefde en succesvolle programmering op radio, televisie en online". Ondertussen haalt de NOS echter zijn stickers van de zendwagens, omdat verslaggevers bedreigd worden.

"Dat is de hoofdboodschap van mijn speech en daar wil ik onomwonden over spreken", zegt Rijxman. "Als een journalist zijn werk niet meer kan doen, dan leef je in een dictatuur. Je ziet wat er nu in Amerika aan de gang is, maar het gebeurt ook in Europese landen. De persvrijheid staat wereldwijd onder druk, mensen wordt de mond gesnoerd."

De NPO investeert in 2021 daarom nog meer in innovaties die ervoor moeten zorgen dat nepnieuws, desinformatie en de zogeheten deepfakes (waarmee beeld en geluid bijna waarheidsgetrouw worden gemanipuleerd) te bestrijden. Daarnaast hamert Rijxman erop dat zowel bestaande als nieuwe omroepen zich blijven houden aan journalistieke codes en transparant moeten blijven werken.

'We zijn geliefd bij het volk'

"Ik ben dolgelukkig dat het grootste deel van de partijen vindt dat er een publieke omroep moet zijn. De een vindt wellicht dat die wat smaller moet zijn, de ander wat breder, maar we vormen samen met de andere pers een democratisch hart van Nederland. En we zijn geliefd bij het volk. Nederlanders zullen nooit accepteren dat de NPO verdwijnt."

Maar de bedreiging van de NPO, en indirect van de vrije pers, komt ook uit een andere hoek. Het moedwillig verspreiden van nepnieuws, desinformatie en complottheorieën en het aansturen op polarisatie vormt al enige jaren een groot gevaar. Volgens Rijxman bestaat daar maar één tegengif voor: "de feiten blijven herhalen, herhalen, herhalen."

Chaotische Op1-uitzending met Thierry Baudet

Met de oorlogsverklaring neemt de NPO een duidelijke positie in, maar het maakt de publieke omroep tegelijkertijd kwetsbaar. Afgelopen zondag waren Thierry Baudet en Wybren van Haga te gast in Op1. De uitzending werd gepresenteerd door Welmoed Sijtsma en Jort Kelder, die zich tot de vriendengroep van Baudet kan rekenen.

Wat volgde was een chaotische gespreksavond waarop de andere tafelgasten, microbioloog Rosanne Hertzberger en Financieel Dagblad-journalist Jean Dohmen, de discussie aangingen met de twee Forum voor Democratie-Kamerleden.

Hertzberger en Dohmen verweten Baudet en Van Haga meermaals dat ze onwaarheden vertelden, terwijl presentatoren Kelder en Sijtsma volgens kijkers, kenners en collega's daarin juist tekortschoten. Op de vraag of de NPO er überhaupt bij geholpen is sterk polariserende gasten uit te nodigen aan talkshowtafels in deze tijden is Rijxman duidelijk.

'Dan moet je zeggen: tot hier en niet verder'

"Ik vind dat je iedereen moet uitnodigen, we zijn er ook voor iedereen. Maar als iemand een onwaarheid uitspreekt moet je het tegendeel laten zien. Iemand die zegt dat corona niet bestaat mag aanschuiven, maar dan wil ik daar wel een wetenschapper tegenover hebben die vertelt dat het een onzinverhaal is."

"Op het moment dat iemand haat zaait en de grondwet overtreedt, trek ik de grens. Dan moet je als Publieke Omroep zeggen: tot hier en niet verder. Maar als iemand een andere mening heeft, dan kun je die best laten zien, maar met voldoende nuance."

Of die nuance in de bewuste Op1-uitzending in voldoende mate en door de juiste personen geboden werd, licht Rijxman met terughoudendheid toe. Ze wil liever geen individuele programma's beoordelen.

'Een talkshow is iets anders dan een actualiteitenprogramma'

"Het was een pittige uitzending waarin Baudet volgens mij veel fake news bracht. Fake news vertellen en te weinig weerwoord krijgen is in het algemeen niet goed genoeg. Maar dat geldt voor al onze programma's."

"WNL-hoofdredacteur Bert Huisjes (die verantwoordelijk was voor de Op1-uitzending, red.) houdt zich altijd aan de journalistieke codes en is een ongelofelijk goede en integere vent. Ik kan me voorstellen dat Bert gedacht heeft dat het een goede tafel is en dat je het gesprek daarop los moet laten. Ik heb inmiddels begrepen dat dat ook vooraf de bedoeling was."

"Dat sommigen wellicht vonden dat de uitspraken niet goed weerlegd werden door de presentatoren, maar wel door de gasten, heeft echter niets met de journalistieke codes te maken", zegt Rijxman verder.

"Een talkshow is bovendien wel echt iets anders dan een actualiteitenprogramma. Als er wél sprake zou zijn van het negeren van die codes of het consequent verspreiden van nepnieuws, kun je daar iets van vinden en de ombudsman kan er iets van vinden, maar daar was in dit geval geen sprake van."