Boze omstanders die een fotograaf op straat beschuldigen van schending van hun privacy. Een huisjesmelker die SBS-programma Foute Boel aanklaagt voor het "onrechtmatig maken van beelden". Hoe staat het ervoor met de privacywetgeving, tweeënhalve maand na invoering van de nieuwe Algemene verordening gegevensbescherming (AVG)?

"Het goede van de AVG is dat mensen en bedrijven zich bewuster worden van privacy als onderwerp. Ik denk wel dat er misschien wat overspannen verwachtingen zijn, dat het een beetje is doorgeslagen bij het publiek", vertelt advocaat Quinten Kroes, gespecialiseerd in privacyrechten.  

25 mei 2018 ging de AVG in. "Er ontstond stress en paniek naarmate die deadline dichterbij kwam", blikt privacy-advocaat Kroes terug. "Bedrijven werden zenuwachtig, omdat de boetes steeds hoger werden en de naleving strenger zou worden."

Toch merkten al deze mensen een dag later "dat de wereld gewoon bleef draaien", concludeert Kroes nuchter. Maar hij ziet ook dat er nog onduidelijkheden bestaan over de wet. "Terwijl er voor veel beroepsgroepen in feite niet veel is veranderd."

Journalistiek brede uitzondering op de wet

Dat geldt bijvoorbeeld voor de journalistiek. Begin deze maand schreef journalistenvakblad Villamedia over fotograaf Bastiaan Miché, die in aanraking kwam met personen op de achtergrond van zijn net gemaakte foto: "Ze belaagden Miché om hem te dwingen de foto te verwijderen. Uiteindelijk werd de politie gebeld, die de klagers uitlegde dat fotojournalisten op de openbare weg geen toestemming nodig hebben om foto's te maken."

"Er is een brede uitzondering op de wet als het gaat om journalistieke of andere literaire of kunstzinnige uitingen", legt Kroes uit. "En het begrip 'journalistiek' moet daarbij heel ruim worden geïnterpreteerd."

Dat blijkt bijvoorbeeld uit een rechtszaak van 5 juli jl. Een huisjesmelker, gefilmd door het SBS-programma Foute Boel meende onrechtmatig te zijn gefilmd door het productiebedrijf. Maar volgens de rechter waren de beelden niet in strijd met de AVG, want ''zolang de journalistieke beginselen worden gerespecteerd, heeft Talpa ruimte om een programma te maken waarin meningen naar voren worden gebracht over [eiser] als verhuurder. Dat is niet anders wanneer het programma meer lijkt te zijn gemaakt om de amusementswaarde dan om de nieuwswaarde."

Verborgen camera als laatste redmiddel

Het roept de vraag op: in hoeverre dient die amusementswaarde dan nog een maatschappelijk belang? Yolanthe en Wesley Sneijder werden in 2009 zoenend gefilmd in een parkeergarage, wat leidde tot de bekendmaking van de breuk tussen Yolanthe en haar toenmalige vriend Jan Smit. Zou dat met de huidige wetgeving rechtmatig zijn?

Kroes: "Dat was toen eigenlijk al oneigenlijk gebruik van beeldmateriaal, want het was gefilmd door een beveiligingscamera en waarschijnlijk door iemand binnen die organisatie verkocht. Een verborgen camera mag je als journalist eigenlijk alleen inzetten als laatste redmiddel, als het op een andere manier niet mogelijk is een misstand aan te tonen."

Dat zou voor een programma als Bananasplit, waarbij bekende en onbekende Nederlanders met een verborgen camera in de maling werden genomen, problemen kunnen opleveren, denkt Kroes. "Er werd immers geen misstand aan de kaak gesteld, dus als deelnemers achteraf zouden zeggen dat ze niet wilden dat het werd uitgezonden, hadden ze waarschijnlijk een goed punt gehad."

Bewust zijn van mensen op selfies

Omdat journalistiek een vrij beroep is, is de grens soms lastig te bewaken. "Als je als vlogger beroepsmatig je geld verdient met filmpjes waarin vooral gesponsorde goederen worden getoond, is de kans klein dat dit als een journalistieke, kunstzinnige of literaire uiting kan worden gezien. Dan kun je maar beter voorzichtig omspringen met het in beeld brengen van andere mensen die daar geen rekening mee hoeven houden. Aan de andere kant heb je vloggers die als een soort burger-journalisten kunnen worden beschouwd, en die dus meer mogen. Maar er zullen ook vloggers zijn die daar een beetje tussenin hangen", aldus Kroes.

Voor mensen die bijvoorbeeld een selfie maken in de trein waarop ook mensen op de achtergrond te zien zijn, ligt dat beeld iets genuanceerder. "Als iemand zo'n foto op sociale media plaatst, wordt er gekeken naar hoe de gebruiker verbonden is met zijn sociale contacten. De doorsnee burger zal zich kunnen beroepen op een uitzondering in de AVG voor persoonlijk of huishoudelijk gebruik. Maar als je een semi-bekende Instagram-persoonlijkheid met 20.000 volgers bent, dan zal je wel voorzichtiger met dit soort beelden om moeten springen."