Koningsdag brengt ieder jaar weer grote mensenmassa's op de been. Door sommige straten in de grote steden kun je alleen voetje voor voetje door de drukte schuifelen. Is het niet gevaarlijk, zo'n grote menigte op de been? En hoe gedraag je je in de drukte?

Schuifelen over de vrijmarkt, dringen bij de bar om drankjes te halen, of met een grote mensenstroom de trein uit rollen; in de grote steden is het tijdens Koningsdag druk.

Amsterdam spant wat drukte betreft ieder jaar weer de kroon; het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) berekende dat er vorig jaar tijdens Koningsdag op het drukste moment ruim een kwart miljoen bezoekers binnen de Amsterdamse grachten waren - naast de 55.000 vaste inwoners. Ter vergelijking: op een doorsnee werkdag in april waren op het piekmoment in totaal zo'n 112.000 mensen in het centrum.

Ook Amersfoort (156.000 inwoners), waar het koningspaar dit jaar een bezoek aan brengt, bereidt zich voor op drukte; afhankelijk van het weer worden er zo'n 40.000 tot 60.000 extra bezoekers verwacht. Dat betekent voor de stad een toename van 26 tot 38 procent van het aantal mensen.

“Bij zeven mensen per vierkante meter wordt het heel erg opletten.”
Mari van Dorst, veiligheidsadviseur

"Het is niet eenvoudig te zeggen wanneer drukte echt gevaarlijk wordt", zegt veiligheidsadviseur Mari van Dorst van het Kenniscentrum Evenementenveiligheid (KCEV). "Drukte die vooraan bij een podium nog acceptabel is, is niet acceptabel langs een lijn waar mensen naar een parade kijken. Je kunt wel stellen dat het vanaf zeven mensen per vierkante meter heel erg opletten wordt dat de veiligheid niet in het geding komt."

Die zeven mensen per vierkante meter is geen harde grens tussen veilig en onveilig. Zo neemt een groep kinderen minder ruimte in beslag dan een groep volwassenen. "In de praktijk kan het bij zeven nog net goed gaan, maar het kan ook al mis zijn bij zes", zegt Van Dorst.

Op de grachten van Amsterdam is het dringen om een plekje. (Foto: ANP)

De mensenmassa wordt 'vloeibaar'

Als het zo druk wordt dat niemand zich meer goed kan bewegen, wordt de mensenmassa 'vloeibaar', zegt Van Dorst. Dan kan het individu niet meer zelf bepalen waar hij naartoe gaat, maar wordt hij gestuurd door de massa. De kans op verdrukking is dan groot.

In Nederland gebeurt dit niet vaak; de laatste keer dat een geval van verdrukking het nieuws haalde, was een jaar geleden, toen in een discotheek in Schagen zeven tot tien mensen lichtgewond raakten door verdrukking.

Het laatste ernstige geval van verdrukking op een feestdag of festival was tijdens het Duitse festival Love Parade in Duisburg in 2010; toen stierven 21 mensen door verdrukking en raakten 625 mensen gewond toen duizenden festivalgangers in een te krappe tunnel in paniek raakten.

Drukte levert niet direct gevaar op

Maar grote drukte hoeft niet direct gevaar te betekenen, zegt Dorine Duives, onderzoeker van de TU Delft. "Als mensen zich op hun gemak voelen, kan drukte heel lang goed gaan." Duives onderzoekt hoe voetgangers zich gedragen in een mensenmassa.

Zij ziet dat een menigte een groot zelforganiserend vermogen heeft. "Mensen kunnen heel lang zelf de massa reguleren door non-verbaal te communiceren", zegt ze. "Ze trekken hun schouders in om meer ruimte te maken of stappen opzij als er iemand langs wil."

Pas wanneer er iets onverwachts gebeurt, zoals een vechtpartij of iemand die onwel wordt, en de massa in paniek raakt, wordt het gevaarlijk. Dat zag je bijvoorbeeld in 2010 toen een man tijdens de Nationale Dodenherdenking over de Dam schreeuwde en mensen begonnen te rennen.

Maatregelen om een mensenmenigte te beheersen en beschermen

  • Grote schermen voor meer zicht of juist afdekkingen voor minder zicht op plaatsen waar het verkeer moet doorstromen
  • Matrixborden met actuele informatie
  • Afsluiten van bepaalde straten om tegenliggende mensenstromen te voorkomen
  • Een aparte ingang en uitgang tot het terrein
  • Betonblokken om voertuigen tegen te houden

Koning Willem-Alexander schudt handen tijdens Koningsdag in Tilburg. (Foto: ANP)

Dringen om de koning te zien

Op Koningsdag ontstaan gedrang en opstootjes veelal wanneer verschillende mensenstromen op elkaar botsen. Bijvoorbeeld wanneer één groep op een plein staat te drinken en naar een optreden kijkt, terwijl er een andere groep langs moet om naar hun volgende bestemming te gaan. Het komt ook voor dat mensen langs de route van de koninklijke familie staan elkaar verdringen om de beste plek.

De drukte kun je verminderen door bewust op sommige plekken het zicht te verminderen, zegt Van Dorst. De reden waarom op grote evenementen en festivals gedeeltes van de dranghekken zijn afgedekt met een zwart zeil, is zodat mensen daar niet samendrommen om naar het tafereel te kunnen kijken.

“Je bepaalt vooral met een onderbuikgevoel wanneer het ergens te druk is.”
Dorine Duives, onderzoeker TU Delft

Het verschilt per persoon wanneer een plek als te druk wordt ervaren. Er is ook geen algemene instructie voor wat je moet doen als je in een te drukke mensenmassa bent terechtgekomen, zegt Van Dorst. "Het is niet eenvoudig een potentieel gevaarlijke situatie te herkennen, en al helemaal niet voor een leek. Volg de veiligheidsinstructies op en dien jezelf niet aan op een nauwe plek", zegt hij.

"Meestal heb je een onderbuikgevoel wanneer het ergens te druk is", zegt Duives. "Als mensen zich niet happy voelen is dat het eerste signaal dat ze ergens anders zouden moeten gaan staan. Bedenk ook dat de mensen om jou heen net zo weinig mogelijkheden hebben om de situatie te veranderen als jij. Boos worden heeft geen zin."