Vier jaar na de extreme droogte van 2018 is Nederland weer gortdroog. We lijken één les te hebben geleerd: de oplossing voor steeds drogere zomers ligt in de wintermaanden. Dan valt er genoeg regen. Als we dat minder snel afvoeren, zit er ook 's zomers meer water in de bodem. Maar we lopen daarbij tegen grenzen aan, blijkt uit een rondgang langs acht waterschappen.

Waterschappen zitten tegen het maximum van wat ze kunnen en mogen doen, zegt droogte-expert Niko Wanders van de Universiteit Utrecht. Om dat plafond te verhogen, moeten we als land een andere afweging maken tussen droogteschade en het risico op wateroverlast in de winter: "We zullen lokaal soms wat natte voeten moeten accepteren."

Dat vraagt eigenlijk een nieuwe ruimtelijke inrichting van Nederland, zegt Wanders. "Het grootste probleem is ons versnipperde landschap (natuur, bewoning en landbouw dicht op elkaar, red.). Dat maakt het erg lastig om overal aan - vaak tegenstrijdige - waterwensen te voldoen."

NU.nl maakte een rondgang langs droogtegevoelige waterschappen. Die liggen vooral op de zandgronden in het oosten en zuiden van het land. Binnen de huidige mogelijkheden lijken de grenzen van 's winters water vasthouden er te worden bereikt. "Balanceren tussen wateroverlast en watertekort", beschrijft Clarion Wegerif van Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden de huidige speelruimte.

Slingerende beken met overstromende oevers

Om het grondwater iets op te krikken, nemen de waterschappen veel kleine maatregelen. Zo heeft het waterschap Limburg na de extreme droogte van 2018 tweehonderd 'boerenstuwen' en 55 dammetjes van zandzakken geplaatst. Die moeten voorkomen dat regenwater direct uit greppels en beken wegstroomt. Als gevolg daarvan staat het grondwater er 's winters nu gemiddeld 20 tot 25 centimeter hoger.

Waterschap Hunze en Aa's geeft beken in Drenthe en Oost-Groningen weer hun natuurlijke kronkelende loop en legt oevers aan die mogen overstromen. Daarmee is de afgelopen jaren ruimte gemaakt om 55 miljoen kuub extra water op te vangen, zegt woordvoerder Cora Kuiper. "Maar dat is vooral om hevige buien op te kunnen vangen en zo wateroverlast elders te voorkomen."

"Dat water krijgt langer de tijd om de bodem in te trekken. Grondwater kan daardoor in het voorjaar wat langer op hoogte blijven, maar in een langere droge periode zakt het snel uit en maakt het nauwelijks verschil."

Dronebeelden laten grote droogte rondom Rijn, Waal en Lek zien
82
Dronebeelden laten grote droogte rondom Rijn, Waal en Lek zien

Meer ruimte nodig om 's winters water op te vangen

Sinds de droogte van 2018 stelt het waterschap Aa en Maas in Noord-Brabant stuwen in beken en andere waterwegen het hele jaar zo hoog mogelijk in.

Maar ook daar is de vraag of de maatregelen genoeg tanden hebben. Het vasthouden van water in beken is bedoeld om grondwater te herstellen, maar tijdens extreme droogte moet waterschap Aa en Maas het omgekeerde te doen: er wordt dan grondwater naar beken gepompt, om te voorkomen dat deze droogvallen en dat bijvoorbeeld de vissen sterven. "Het grondwater in Brabant blijft kwetsbaar", zegt woordvoerder Sophie Hendriks.

Nederland beleefde in vijf jaar tijd vier uitzonderlijk droge zomers.

Nederland beleefde in vijf jaar tijd vier uitzonderlijk droge zomers.
Nederland beleefde in vijf jaar tijd vier uitzonderlijk droge zomers.

Het vasthouden van extra regenwater vraagt om samenwerking met grondeigenaren, zegt Marja Reijnders van waterschap Vallei en Veluwe. Die grondeigenaren hebben de "haarvaten van het watersysteem" in beheer, zoals slootjes en greppels.

“Water heeft ruimte nodig. En over die ruimte gaat het waterschap niet.”
Marja Reijnders, waterschap Vallei en Veluwe

En bij die samenwerking is het dus zoeken naar de balans. Want zoals droogte-expert Wanders al zei: door het water in de winter zoveel mogelijk vast te houden, kan land ook overstromen. Sterker nog: voor grondwaterherstel zou dat eigenlijk ook zo nu en dan moeten.

Het zoeken naar die nieuwe balans veroorzaakt een dilemma: als we 's winters meer water willen vasthouden, moeten we dat ook ergens bergen, zegt Reijnders. "Water heeft ruimte nodig. En over die ruimte gaat het waterschap niet."