We noemen Nederland een waterland, een rivierenland, een kikkerland, een Noordzeeland. En toch is het te droog, voor de vijfde zomer op rij. NU.nl krijgt onder andere via NUjij en Instagram veel vragen over die paradox van droogteproblemen in het waterrijke Nederland. Klimaatverslaggever Rolf Schuttenhelm beantwoordt er zes.

Hoe kan uitgerekend Nederland droogteproblemen hebben?

Nederland is een waterrijk land. Maar in steeds hetere zomers neemt de verdamping toe en ontstaan twee soorten waterproblemen, die ons land grofweg verdelen in 'hoog' en 'laag' Nederland.

Hoog Nederland is het deel van Nederland dat een natuurlijke afwatering heeft via beken en (door mensen gegraven) greppels en kanalen. Dat zijn onder andere de zandgronden in het oosten en zuiden. Vooral deze gebieden hebben de laatste zomers te kampen met directe watertekorten.

Laag Nederland bestaat vooral uit polders. Daar blijft het grondwater altijd binnen bereik, maar kan de waterkwaliteit wel sterk verslechteren als de verdamping in hetere zomers toeneemt en regenval uitblijft. In kustgebieden dreigt dan bovendien zout zeewater via de bodem omhoog te komen. Dat droogteprobleem heet verzilting.

Worden de Nederlandse zomers nou eigenlijk droger of natter?

Beide. Door klimaatverandering valt er in Nederland gemiddeld meer regen. Dat is vooral in de winter zo, maar (vooralsnog) ook in de zomer. Die zomerneerslag verandert wel van karakter: buien vallen vaker in één klap, en klimaatmodellen verwachten dat periodes zonder regen in onze toekomstige zomers langer kunnen aanhouden.

Maar de echte droogteveroorzaker is extra verdamping. Die neemt toe naarmate de zomertemperatuur, ook door klimaatverandering, steeds hoger oploopt. Het is dan ook geen toeval dat het neerslagtekort in Nederland weer nijpend werd nadat het in juli in Limburg bijna 40 graden was geworden.

Historische schepen in Zutphen dreigen droog te komen liggen
56
Historische schepen in Zutphen dreigen droog te komen liggen

Hebben we in de zomer minder droogte als we in de winter minder water wegpompen?

Ja, dat zou veel helpen. We drukken zomerdroogten meestal uit in het neerslagtekort. Dat hangt af van de hoeveelheid neerslag en verdamping tijdens de zomermaanden.

Maar de hoogte van het grondwater is eigenlijk een betere maat. Die grondwaterstanden bepalen ook veel gevolgen voor de landbouw, natuur en bijvoorbeeld funderingen van gebouwen.

Er gaan daarom sinds de extreme droogte van 2018 stemmen op om de grondwaterstand 's winters minder ver te verlagen, zodat de zomers met een grotere watervoorraad beginnen.

Daar wordt het een afweging van belangen: de landbouw die 's zomers schade lijdt door droogte, heeft er 's winters baat bij als het grondwater wordt verlaagd - zodat trekkers ook in de natte maanden het land op kunnen.

Hoe kunnen we aan de ene kant een stijgende zeespiegel hebben, en aan de andere kant een watertekort?

De droogteproblemen in Nederland zijn specifiek een tekort aan zoet water. Dat valt als regen uit de lucht en stroomt ons land binnen via rivieren als de Rijn en de Maas.

Zout zeewater proberen we juist buiten de deur te houden. Tijdens zomerdroogten gaat dat slechter. In polders in kustgebieden kan zout water dan via de bodem omhoogkomen. Ook over de bodem van rivieren kan een wig van zeewater het land binnenkruipen, als het rivierwater minder tegendruk geeft.

Hoe hoger de zeespiegel in de Noordzee komt te staan, hoe sterker de druk van dit zoute water wordt - en hoe meer zoet water er dus eigenlijk nodig is om verzilting te voorkomen.

Is het gebruik van zeewater een oplossing voor droogte?

In theorie wel, maar in de praktijk niet. Ontziltingsinstallaties kosten heel veel energie. Bovendien zou dat water via niet-bestaande pijpleidingen naar de zandgronden gepompt moeten worden, waar de droogteproblemen meestal het grootst zijn.

Nederland heeft bovendien een goed alternatief - en dat is eigenlijk de omgekeerde oplossing: in de wintermaanden minder zoet regenwater naar de zee afvoeren.

Hoe kunnen we (zelf) water besparen?

Onder nieuwsberichten over de droogte delen NUjij'ers tips om het eigen waterverbruik te minderen. Daar wordt gevraagd welke echt effectief zijn en of besparen al nodig is.

Nederland heeft sinds deze week een officieel watertekort, dus het moment van besparen is zeker aangebroken. De huidige droogte is dan ook al maanden in ontwikkeling. In maart viel er nauwelijks regen en in mei bereikte het neerslagtekort bijna recordwaarde. Door de hoge temperaturen in juli is dat neerslagtekort nog fors toegenomen, en koerst de zomer rond plek drie of vier van droogste jaren sinds 1906.

Landbouw en industrie zijn grootgebruikers van water. Maar ook drinkwaterwinning leidt tot verdere verlaging van grondwaterstanden - en dus helpt het als consumenten proberen daar minder van te gebruiken. De belangrijkste tips zijn dan korter douchen. Voor wie een tuin heeft: ook zelf een tijdelijk sproeiverbod doorvoeren.

Uiteindelijk ligt de oplossing voor onze zomerdroogten vooral in de winter. Zeker op de hoge zandgronden zullen we dan moeten proberen het grondwater minder te verlagen dan voorheen. Voor deze zomerdroogte komt die wijsheid te laat, maar voor die van 2023 niet.