Het klimaatdoel om in 2030 55 procent minder CO2 uit te stoten, kan onhaalbaar blijken als het kabinet geen duidelijke keuzes maakt, waarschuwt de Algemene Rekenkamer woensdag. Ook kan het streven om dit jaar nog te stoppen met Russisch gas in gevaar komen.

De Rekenkamer noemt het gevoerde beleid van de afgelopen drie jaar zorgelijk en roept het kabinet op om meer actie te ondernemen. Zo zou het kabinet duidelijker moeten zijn over de verdeling van de schaarse capaciteit op het elektriciteitsnet.

De grenzen aan de capaciteit op het elektriciteitsnet is op veel plekken bereikt. Hierdoor krijgen burgers, boeren en bedrijven die groene stroom willen opwekken regelmatig te horen dat er geen aansluiting mogelijk is. De kaart van Nederland waarop staat in welke gebieden de netbeheerders grootverbruikers nee moeten verkopen, kleurt steeds roder. Dit geldt voor zowel afnemers als leveranciers.

Door Europese regels mogen netbeheerders geen voorrang geven aan bepaalde aanvragers. Dit komt door het non-discriminatiebeginsel dat is verankerd in Europese regelgeving voor de energiemarkt. Hierdoor geldt het principe: wie het eerst komt, het eerst maalt.

Als een datacentrum bijvoorbeeld als eerste aansluiting aanvraagt, moet dit ook als eerste worden aangesloten. Een nieuwe school of een plan voor een nieuwe groene woonwijk moet dan wachten. Kamerleden hebben hier al vaak hun zorgen over geuit.

'Keuzes over verdeling van capaciteit niet langer te vermijden'

De Rekenkamer noemt de situatie zorgelijk. "Vergaande keuzes over de verdeling van schaarse netcapaciteit zijn niet langer te vermijden", schrijft het instituut. Minister van Klimaat en Energie Rob Jetten moet duidelijk maken hoe hij met het tekort wil omgaan. Welke kabinetsdoelen moeten voorrang krijgen?

Ook roept de Rekenkamer de minister op om met de Europese Commissie in gesprek te gaan over de mogelijkheden om toch voorrang te geven aan aanvragen die een maatschappelijk belang dienen. "Wij verwachten dat er - indien nodig - ruimte is voor aanpassing van de Europese regels, omdat elders in Europa vergelijkbare vraagstukken en knelpunten met de netcapaciteit spelen", aldus de Rekenkamer.

Netbeheerder breiden net uit, maar kunnen tempo niet bijbenen

Netbeheerders zijn bezig met het uitbreiden van het net, maar ze kunnen volgens de Rekenkamer "het tempo niet meer bijbenen". Bovendien is de doorlooptijd voor de uitbreiding lang. Dit kan bij hoogspanningsnetten zelfs oplopen tot tien jaar. Ook is er een structureel tekort aan vakmensen.

De drukte op het net wordt deels veroorzaakt door het groeiende elektriciteitsverbruik. Mensen rijden steeds vaker elektrisch en er zijn steeds meer huizen met warmtepompen. De Rekenkamer stelt dat in het beleid dat de afgelopen drie jaar is gevoerd te weinig rekening is gehouden met de gevolgen van de transitie van fossiele energie naar groene energie.

De Rekenkamer benadrukt wel dat de minister de afgelopen jaren maatregelen heeft genomen om de problemen te verminderen. De kwestie is dus "niet op zijn beloop gelaten", desondanks hebben deze maatregelen nog nauwelijks bijgedragen aan een oplossing.

Ministerie komt na zomer terug op oproep tot voorrang verlenen

Minister van Economische Zaken en Klimaat Micky Adriaansens onderschrijft de conclusies van de Rekenkamer en ziet in dat er meer gedaan moet worden dan er alleen op toezien dat het net efficiënt gebruikt wordt. Al geeft de minister daarbij aan dat er rekening moet worden gehouden met de uitvoerbaarheid.

Zo zijn er volgens Adriaansens mogelijkheden om anders om te gaan met het idee wie het eerst komt, het eerst maalt. Al is het volgens de minister niet mogelijk om op casusniveau bepaalde maatschappelijke wensen voorrang te geven. Ook zijn hierover al informele gesprekken gevoerd met de Europese Commissie. Na de zomer komt het ministerie met meer informatie over de kwestie. Dan wordt naar verwachting het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK) gepresenteerd.