Terwijl de gasprijzen torenhoog zijn, er oorlog woedt in Oekraïne en de roep om te stoppen met de import uit Rusland groeit, zijn de Nederlandse gasvoorraden gevaarlijk leeg. Dat komt door een samenloop van omstandigheden, waaronder naïviteit, zeggen experts. De (pijnlijke) oplossing ligt mogelijk elders in de Nederlandse bodem: Gronings gas.

Het is lente en het stookseizoen is voorbij. Maar dat betekent niet dat Nederland uit de gasproblemen is. In april wordt doorgaans begonnen met het vullen van ondergrondse opslagen, zodat die vanaf oktober een deel van het gas kunnen leveren voor het volgende stookseizoen.

Die voorraden staan er niet goed bij en het is nog maar de vraag of die problemen over een half jaar opgelost zijn. Nederland heeft drie grote ondergrondse gasopslagen: bij Norg in Drenthe, Grijpskerk in Groningen en Bergermeer in Noord-Holland.

Doordat de gasprijs vorig jaar al flink werd opgedreven, leek het financieel ongunstig om de gasopslagen te vullen. Mede daardoor is zo'n 80 procent van de opslagcapaciteit onbenut - terwijl de gasprijs door de oorlog in Oekraïne in 2022 juist nog verder is opgedreven.

'Een contract maak je voor als je ruzie hebt'

Norg en Grijpskerk worden beheerd door de NAM, maar de gasopslag van Bergermeer - ongeveer een derde van de Nederlandse capaciteit - is volledig commercieel.

En daar speelt nog een ander probleem: sinds 2009 wordt 40 procent van de opslag verhuurd aan het Russische staatsgasbedrijf Gazprom. Dat deel is vorig jaar zelfs helemaal niet aangevuld en tijdens de grootste energiecrisis in decennia dus nutteloos.

Het is te wijten aan een strategische fout van Nederland, zegt hoogleraar internationale economie Sweder van Wijnbergen van de Universiteit van Amsterdam. "Het ministerie van Economische Zaken had destijds een dwangclausule moeten toevoegen, die het Gazprom zou verplichten om de opslag ook op volume te houden."

"Contracten zijn er niet voor als je een goede verhouding hebt, maar voor als je enorme ruzie hebt. Dit is dus een dom contract geweest."

Nederland tekende het contract voor de gasopslag niet zonder waarschuwing. Een jaar eerder was het Russische leger het noorden van Georgië binnengevallen. In dat conflict speelden pijpleidingen voor olie en gas van Azerbeidzjan, via Georgië en Turkije naar Europa een belangrijke rol.

"Het zou verstandig zijn als Nederland alsnog een manier vond om de gasopslagen tot het randje te vullen", zegt energie-expert Martien Visser tegen NU.nl.

Pijnlijke oplossingen: steenkool en Gronings gas

Daarbij kunnen twee moeilijke beslissingen helpen. De eerste is tijdelijk de productiebeperking van kolencentrales wegnemen, zodat Nederland minder gas verstookt voor elektriciteitsopwekking.

Dat kan ongeveer 2,5 miljard kubieke meter aardgas schelen (zo'n 7,5 procent van het jaarlijkse gebruik in Nederland). Het nadeel is dat de CO2-uitstoot daarbij omhooggaat.

Het kan nog een groter verschil maken als de gaswinning in Groningen tijdelijk zou worden opgevoerd, zegt zowel Visser als Van Wijnbergen. De flexibele gasopslagen zouden dan in één keer aangevuld kunnen zijn, zonder dat daarvoor extra miljarden aan Rusland zouden worden betaald.

Een verhoging van de gaswinning zou bovendien meehelpen om in heel Europa de spanning uit de gasmarkt te halen. "Als de productie in Groningen tijdelijk met bijvoorbeeld 10 miljard kuub zou worden verhoogd, zou dat al meetbaar effect hebben op de Europese gasprijzen", zegt Van Wijnbergen.

"En met die inkomsten is een zeer ruimhartige betaling voor Groningers mogelijk, buiten complexe procedures en gesteggel. Nu is er veel gesteggel en gaat de helft van het geld naar adviseurs."

Gebrekkige contracten kunnen ook voordelig uitpakken

Het Groningse gas kan dus een oplossing zijn voor de 'contractfout' waardoor de gasopslag van Bergermeer leeg is. Maar hoe zit het eigenlijk met de andere gascontracten van Nederland met Rusland?

In 2018 waarschuwde GasTerra dat Nederland weinig langetermijncontracten heeft, waarmee we verzekerd zijn van import tegen een min of meer vaste prijs.

Maar zulke langetermijncontracten hebben officieel ook een nadeel: je bent als koper verplicht een min of meer vast volume te kopen, ongeacht of je het gebruikt. Stel nu dat Nederland 20 procent gas weet te besparen, moeten we dan toch voor extra gas betalen? "Dat is niet aannemelijk", zegt de woordvoerder van GasTerra, die vanwege de vertrouwelijkheid van contracten verder weinig kan zeggen, tegen NU.nl.

Het aandeel van langetermijncontracten lijkt sinds 2018 dus niet substantieel toegenomen. Waar dat enkele jaren geleden nog werd gezien als een probleem, is die 'contractdommigheid' nu misschien wel een zegen - als we inderdaad zo snel mogelijk willen stoppen met import uit Rusland.