Klimaatverandering vormt wereldwijd een grote bedreiging voor de natuur en miljarden mensen. Aan een deel van die gevolgen kunnen we ons nu nog aanpassen. Maar naarmate de temperatuur stijgt, ontstaan kettingreacties die niet meer goed op te vangen zijn. Daarvoor waarschuwt VN-klimaatpanel IPCC maandag in het tweede deel van een omvangrijk klimaatrapport.

Het IPCC heeft het klimaatrapport opgesplitst in drie delen van elk bijna vierduizend pagina's. Dit tweede deel gaat over de gevolgen van klimaatverandering voor mensen en de natuur en over manieren om ons gedeeltelijk aan die gevolgen aan te passen. In april volgt een laatste deel. Dat gaat over het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen.

"Maar eigenlijk onderstreept dit gevolgenrapport vooral ook de noodzaak om de bron aan te pakken", zegt Maarten van Aalst van de Universiteit Twente en het Klimaatcentrum van het Rode Kruis tegen NU.nl. Hij is coördinerend hoofdauteur van het hoofdstuk over klimaatrisico's.

Om verlies van mensenlevens, biodiversiteit en materiële schade te voorkomen, zijn volgens het rapport daarnaast grote aanpassingen nodig. "Het laat zien welke mogelijkheden daarvoor bestaan, wat wel en vermoedelijk niet werkt."

Zo stelt het IPCC ook dat sommige vormen van klimaataanpassingen juist veel schade kunnen veroorzaken. Die inzichten zijn volgens Van Aalst belangrijk voor politieke vraagstukken, zoals wie voor zulke schade verantwoordelijk is en wie compensatie gaat betalen.

Van hitte naar bosbrand, overstroming en voedselcrisis

Dit grote overzicht toont de echte schade van klimaatverandering en is daarmee essentieel voor ons begrip van het klimaatprobleem, zegt Richard Klein van het Stockholm Environment Institute. Hij is er sinds 1994 bij betrokken als auteur en adaptatie-expert en zag toe op het verwerken van duizenden commentaren van collega-wetenschappers en regeringen.

"Echt een belangrijk nieuw inzicht in dit rapport zijn domino-effecten van klimaatverandering, waarbij het ene gevolg het andere triggert, soms over grote afstanden."

Dat zegt ook Robbert Biesbroek van Wageningen Universiteit. "Een hittegolf kan een droogte veroorzaken. Die droogte weer een bosbrand. Naarmate de hittegolven en bosbranden vaker voorkomen, kan de natuur niet meer herstellen. De bodem wordt dan minder doorlatend en gevoeliger voor overstromingen, wat weer misoogsten kan veroorzaken."

"Wat mij betreft zijn dit de klimaatgevolgen 2.0", zegt Klein. "De schaal en intensiteit van zulke gevolgen en de immense noodzaak tot aanpassingen zijn nog groter dan ik al dacht."

Die samenhangende gevolgen laten ook de onderlinge verbondenheid tussen de mens, de natuur en het klimaat zien, zegt Marjolijn Haasnoot van Deltares en de Universiteit Utrecht, die ook als hoofdauteur bij het rapport betrokken is.

"Die samenhang kan ook in het voordeel werken van mensen. Zo kan behoud van wetlands belangrijk zijn om bewoonde kusten te beschermen tegen golfslag en overstromingen, en kunnen bossen in stedelijke gebieden helpen om hitte te temperen."

Een schematisch voorbeeld van klimaatgevolgen en aanpassingen voor Europa op basis van het nieuwste IPCC-rapport.

Een schematisch voorbeeld van klimaatgevolgen en aanpassingen voor Europa op basis van het nieuwste IPCC-rapport.
Een schematisch voorbeeld van klimaatgevolgen en aanpassingen voor Europa op basis van het nieuwste IPCC-rapport.
Foto: Deltares en Wageningen Universiteit

Via voedselprijzen springen gevolgen van continent naar continent

Maar, zo zeggen alle experts, er zijn ook grenzen aan ons aanpassingsvermogen: hoe warmer het wordt, hoe groter de risico's. "Het rapport geeft aan dat implementatie van aanpassingsbeleid achterblijft en dat versnelling nodig is om de steeds snellere klimaatverandering bij te benen", aldus Haasnoot.

"Om te voorkomen dat we ons niet meer voldoende kunnen aanpassen, is het belangrijk dat we de opwarming onder de 1,5 graden houden", zegt Biesbroek. "Aanpassen is nog steeds mogelijk, maar de tijd om dit te doen wordt steeds beperkter."

Biesbroek is coördinerend hoofdauteur van het hoofdstuk over de gevolgen van klimaatverandering in Europa en hoofdauteur van de politiek belangrijke samenvatting voor beleidsmakers.

Die hoofdstukindeling per continent betekent niet dat de klimaatverandering zich veel aantrekt van dergelijke geografische grenzen, en de gevolgen ervan net zomin. Via voedselprijzen, schaarste van goederen of migratiestromen kunnen we ook in Europa worden geconfronteerd met gevolgen van klimaatverandering elders op aarde, zeggen Biesbroek en Klein.

Slot van het drieluik verschijnt in april

Het maandag verschenen rapport is onderdeel van een drieluik. In augustus 2021 verscheen het eerste deel. Dat ging over alle processen die aan de basis liggen van de opwarming, afsmelting en zeespiegelstijging.

Het nu verschenen tweede deel is een 3675-pagina's lang overzicht van nieuwe wetenschappelijke inzichten over klimaatgevolgen voor natuurlijke ecosystemen én samenlevingen, en over aanpassingsbeleid.

Begin april verschijnt het derde deel. Dat zal gaan over het gezamenlijk terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen. De laatste keer dat het IPCC zo'n volledig driedelig klimaatrapport publiceerde, was in 2014.

De afgelopen twee weken hebben landen vergaderd over de inhoud van de samenvatting voor beleidsmakers. Daarbij waren ook een Russische en Oekraïense delegatie betrokken.