De kolencentrale van Onyx Power in Rotterdam gaat - met ruim 200 miljoen euro aan subsidie - vervroegd sluiten. Het demissionaire kabinet zet die stap om de Nederlandse CO2-uitstoot sneller terug te dringen. Maar waarom blijven er nog drie kolencentrales open?

Kolencentrales stoten relatief veel CO2 uit. De Onyx-centrale is jaarlijks goed voor ongeveer 3 megaton CO2, bijna 10 procent van de uitstoot van de hele elektriciteitssector. Een aardgascentrale die evenveel elektriciteit opwekt, doet dat met ongeveer de helft van de CO2-uitstoot. Daarom is het goed voor het klimaat om kolencentrales uit te schakelen, zelfs als dat betekent dat de productie verschuift naar aardgas, een andere fossiele brandstof.

Volgens het kabinet kan Nederland nog niet zonder kolencentrales. De overgebleven drie centrales zijn nog nodig als er veel vraag naar elektriciteit is, zei demissionair staatssecretaris Dilan Yesilgöz-Zegerius (Economische Zaken en Klimaat) dinsdag. Ook speelt mee hoeveel elektriciteit er kan worden opgewekt door windmolens en zonnepanelen.

"Op het moment dat het hard waait, zoals vandaag, zijn die centrales niet nodig", legt energie-expert Martien Visser uit. Woensdagochtend leverden windmolens ruim zes keer zo veel elektriciteit als steenkool. Maar als het niet waait, spelen kolen- en gascentrales een veel grotere rol.

'Steenkool financieel aantrekkelijk'

Marjan Minnesma, directeur van milieuorganisatie Urgenda, denkt dat Nederland ook nu al zonder kolencentrales zou kunnen. Volgens haar blijven deze vooral vanwege financiële belangen open. "We hebben vorig jaar gezien, toen kolen zo duur waren vergeleken met gas, dat bijna alle gascentrales uit de mottenballen gingen", aldus Minnesma. "Toen stonden alle kolencentrales op een heel laag pitje en dat gaf geen enkel probleem."

Door de hoge aardgasprijs is steenkool nu inderdaad een aantrekkelijke bron van elektriciteit, zegt Hans van Cleef, energie-econoom bij ABN AMRO. "Niet voor het klimaat, maar wel in financieel opzicht."

Steeds meer import en export van elektriciteit

Mogelijk zijn de resterende kolencentrales niet alleen nodig voor elektriciteitsgebruik in Nederland, maar ook om stroom aan het buitenland te leveren. Daar worden ook steeds meer kolen- en kerncentrales gesloten, en vult Nederland het gat in de markt door elektriciteit te exporteren.

Tegelijkertijd zorgt de overgang naar duurzame energie ervoor dat Nederland vaker afhankelijk wordt van geïmporteerde stroom. TenneT, de netbeheerder van het hoogspanningsnetwerk, schreef eerder dit jaar dat er vanaf 2025 meer momenten komen waarop Nederland zelf onvoldoende elektriciteit genereert. Dat komt door het sluiten van gas- en kolencentrales en de weersafhankelijkheid van zonne- en windenergie.

Nederland moet dan op piekmomenten elektriciteit uit het buitenland halen. Zorgen voor voldoende elektriciteit is daarom niet een puur Nederlandse aangelegenheid, maar moet in samenwerking met omringende landen worden geregeld, adviseerde TenneT.

Alle kolencentrales moeten in 2030 dicht

Over drie jaar verdwijnt er in ieder geval weer een kolencentrale. De Amercentrale in Geertruidenberg, de oudste kolencentrale van Nederland, moet vanaf 2025 dicht. De twee dan nog resterende kolencentrales moeten uiterlijk in 2030 worden gesloten.

Tot 2024 mogen de overgebleven kolencentrales maximaal 35 procent van hun totale vermogen inzetten. Die productiebeperking wordt opgelegd om te voldoen aan het vonnis in de Urgenda-rechtszaak, waarmee werd bepaald dat de Nederlandse CO2-uitstoot vanaf 2020 minstens 25 procent kleiner moet zijn dan in 1990. Dat doel is met de hakken over de sloot gehaald, onder meer vanwege de lagere uitstoot tijdens de coronacrisis, maar de CO2-uitstoot dreigt in de komende jaren weer te stijgen.

Vanaf 2024 mogen de twee overgebleven kolencentrales weer méér steenkool gaan gebruiken. Het zou kunnen dat de CO2-uitstoot door elektriciteitsproductie dan weer gaat stijgen, berekende het Planbureau voor de Leefomgeving dit jaar. Mogelijk wordt zelfs in 2025 de CO2-reductie van 25 procent, die Nederland vorig jaar had moeten halen, nog niet bereikt.

Urgenda-directeur Minnesma vindt het "heel raar" dat de kolencentrales vanaf 2024 weer harder mogen gaan draaien. Dat terwijl de Europese klimaatdoelen worden aangescherpt, naar een uitstootreductie van 55 procent in 2030. "Dat haal je echt niet als je nog niet op 25 procent zit in 2025."