Bij sterke opwarming komt het water van de Noordzee op termijn meters hoger te staan, blijkt uit het nieuwe IPCC-rapport. Dat geldt ook voor het water in de Rijn en Maas. Tegelijkertijd zakt achter de dijken van het Groene Hart de bodem juist dieper weg. En we willen voor 2030 een miljoen extra woningen. Maar waar? NU.nl sprak experts over de moeilijke keuzes waar Nederland nu voor staat, en ons grootste klimaattaboe: we moeten het hogerop zoeken.

"2100 lijkt ver weg, maar een dorp leg je niet aan voor slechts honderd jaar - en ook de volgende eigenaar wil een huis nog kunnen verkopen."

Dat nieuwe dorp waar Marjolijn Haasnoot van Deltares en de Universiteit Utrecht naar verwijst, zou in de Zuidplaspolder moeten verrijzen, tussen Gouda en Rotterdam. Het is het diepste punt van Nederland, en de kwetsbare onderbuik van het Groene Hart, pal naast de Hollandse IJssel. In die rivierarm stroomt het water nu nog naar zee, maar bij sterkere zeespiegelstijging zal ook het omgekeerde gebeuren.

"Via zulke riviermondingen staat Nederland wijd open klaar om de zee te ontvangen", zegt Maarten Kleinhans, professor fysische geografie aan de Universiteit Utrecht. "Mensen realiseren zich niet dat de invloed van het getij nu al tot recht onder Utrecht meetbaar is: het rivierwater in de Lek gaat daar elke dag een meter op en neer."

Dijken en dammen zijn geen oplossing

Door zeespiegelstijging zal de druk op de rivieren steeds verder toenemen, waardoor de rivieren opstuwen en ze hun water minder makkelijk kwijt kunnen.

Het is een grote misvatting dat dijken en dammen hiervoor een oplossing zijn, zegt Kleinhans. "Bij de zeegaten, riviermondingen en havens heb je er niks aan, en bovendien is de Nederlandse ondergrond zo lek als een mandje: bij een hoge zeespiegelstand komt het zoute water gewoon onder de dijk door en via de bodem van polders omhoog."

"Die ondergrond is in het Groene Hart problematisch", zegt bodemdalingsexpert Gilles Erkens van Deltares en de Universiteit Utrecht. "Door intensief menselijk gebruik zakt de zachte bodem er juist steeds dieper weg. In de buurt van Gouda bijna een centimeter per jaar."

Bodemdaling door woningbouw is kostenpost voor toekomst

Die bodemdaling heeft twee oorzaken. Ten eerste ontwatering van het gebied voor landbouw, zodat er trekkers over de drassige veengrond kunnen rijden. De bovenste laag van het veen droogt hierdoor uit, zet om in CO2 en verdampt.

Maar ook bebouwing: "Alles wat je op veen bouwt, zakt erin weg." Huizen kunnen we tegenwoordig heien. Maar ook wegen, rioleringen en schuurtjes voegen allemaal gewicht toe, en drukken daarmee de veenbodem weg.

"We hebben nog niet uitgevonden hoe we kunnen bouwen zonder bodemdaling te veroorzaken", zegt Erkens. "En dus tekenen we met nieuwbouw voor een grote kostenpost voor de toekomst: de infrastructuur vraagt meer onderhoud en snellere vervanging dan wanneer je op de hogere en steviger zandgronden zou bouwen."

Tuinen onttegelen of verkassen?

Haasnoot is om nog een andere reden kritisch op nieuwbouwplannen op de diepste plekken van de Nederlandse rivierdelta.

"Bij woningen denken we bij 'klimaatadaptatie' op een microschaal; bijvoorbeeld groene daken of een paar tegels uit de tuin. Maar we moeten ook kijken op nationale schaal: wat zijn plekken om goed te wonen, en wat zijn plekken die we nodig hebben om water op te vangen?"

Juist op die overgang tussen rivieren en zee, hebben we daar volgens Haasnoot straks mogelijk heel veel ruimte voor nodig, ook buiten de huidige dijken.

Wanneer wordt het kritiek?

IPCC-auteur Sybren Drijfhout zei maandag tegen NU.nl dat de toekomst van Nederland volledig afhangt van Antarctica en de hoeveelheid CO2 die de wereld deze eeuw nog uitstoot.

Als de opwarming sterk doorzet, kan het ijsverlies op Antarctica in een stroomversnelling belanden en de zeespiegel rond 2150 1 tot 5 meter stijgen - een stijging die ook daarna nog eeuwen zal doorzetten.

Vanaf 1 à 2 meter zeespiegelstijging ontstaan langs de Nederlandse kust grote problemen waar dijken en het opspuiten van zand geen oplossing meer voor zijn, zegt Kleinhans - denk aan het binnendringen van water via de rivieren en van zout via de bodem.

Analyse 'alarmerend' klimaatrapport: is opwarming nog te stoppen?
171
Analyse 'alarmerend' klimaatrapport: is opwarming nog te stoppen?

Wat betekent dat voor het Groene Hart?

Om nog zo lang mogelijk gebruik te kunnen maken van het Groene Hart en kwetsbare gebieden in bijvoorbeeld Groningen, Friesland en Zeeland, zou de bodemdaling zo veel mogelijk remmen nu de topprioriteit moeten zijn, zegt Erkens.

Dat betekent ten eerste dat het waterpeil in de sloten flink omhoog moet, ook om de klimaatverandering te remmen, zegt Erkens: "Ontwatering van veenweiden leidt tot grote CO2-uitstoot. Maar als we die bodemdaling willen remmen, is ook extra bebouwing geen goed idee."

Nederland staat voor een keuze

Uiteindelijk heeft het Groene Hart de toekomst niet in eigen hand. Drijfhout en Haasnoot wijzen erop dat elke graad opwarming op zeer lange termijn meerdere meters zeespiegelstijging zal veroorzaken.

Dus moet Nederland kiezen tussen twee dingen die we liever niet horen: alles op alles zetten om de mondiale uitstoot van broeikasgassen zo scherp mogelijk te verlagen, of erkennen dat we op termijn afscheid moeten nemen van de laagst gelegen delen van ons land en investeren in een toekomst op de hogere gronden in het zuiden en oosten.