De wereldwijde zeespiegelstijging is aan het versnellen en zal gedurende de komende decennia en eeuwen geleidelijk oplopen van decimeters naar meters. Dat is de hoofdlijn die geschetst wordt in het nieuwe rapport van VN-klimaatpanel IPCC. Op Antarctica kan het ijsverlies sterk versnellen als de opwarming hoog uitpakt. De toekomst van Nederland op de lange termijn is daardoor erg onzeker.

Als je de zeespiegelcijfers uit het nieuwe IPCC-rapport vergelijkt met het vorige rapport uit 2013, lijken die in eerste instantie maar weinig te verschillen. Afhankelijk van de hoogte van de CO2-uitstoot zullen de oceanen deze eeuw circa 32 tot 101 centimeter stijgen, een paar centimeter meer dan in het vorige rapport gedacht.

"Omdat die nieuwe cijfers met geheel nieuwe modellen tot stand zijn gekomen, vind ik dat een compliment naar de wetenschap uit het verleden. En het geeft vertrouwen dat we goed zitten", zegt Aimée Slangen van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) tegen NU.nl. Ze is hoofdauteur voor het zeespiegeldeel van het rapport.

Maar die cijfers zijn een soort ondergrens, voegt Slangen eraan toe. Dat is de zeespiegelstijging uit bronnen waar grote zekerheid over bestaat: het smelten van gletsjers in berggebieden, het uitzetten van opwarmend oceaanwater en ook enig massaverlies van de grote ijskappen op Groenland en Antarctica.

Grote ijskappen smelten mogelijk veel sneller af

Maar het is ook mogelijk dat die grote ijskappen veel sneller afsmelten in reactie op de opwarming. Zo is Groenland gevoelig voor de invloed van smeltwater en de Antarctische ijskap voor opwarmend oceaanwater, dat onder de ijskap kan komen.

Aanvankelijk lijkt het verschil klein, zegt Slangen. "Snellere smelt op Antarctica geeft in de tweede helft van de eeuw misschien 10 centimeter extra zeespiegelstijging, maar rond de eeuwwisseling kan het razendsnel oplopen."

"Zo komt een scenario met sterke mondiale opwarming én versnellende afsmelting op Antarctica rond 2150 al uit op 2 meter. Maar dat is een gemiddelde. Er zit ook nog een grote onzekerheidsmarge omheen, tussen 1 en ongeveer 5 meter."

Toekomst Nederland hangt af van Antarctica (en uitstoot)

Versnellend massaverlies van ijskappen is zo complex en onzeker dat die hogere cijfers voor 2100 en 2150 niet zomaar kunnen worden toegevoegd aan gangbare zeespiegelverwachtingen, zegt Sybren Drijfhout van het KNMI en de Universiteit Utrecht, die ook meeschreef aan het rapport.

Maar als het ijsverlies op Antarctica in de praktijk inderdaad flink harder gaat, heeft dat specifiek grote gevolgen voor Nederland, zegt Slangen. Die ijskap heeft zoveel massa, dat het het oceaanwater een beetje naar zich toetrekt. Door dit zwaartekrachteffect krijgt Nederland bij sterke opwarming rond 2100 te maken met tot 8 procent meer zeespiegelstijging dan het wereldgemiddelde.

"De toekomst van Nederland hangt volledig af van de bijdrage van Antarctica", vat Drijfhout het samen. "Antarctisch smeltwater zal uiteindelijk 50 tot 90 procent van onze zeespiegelstijging veroorzaken."

Zeespiegelstijging zal duizenden jaren doorgaan

Het waterpeil in de oceanen steeg tussen 2006 en 2018 met gemiddeld 3,7 millimeter per jaar, concludeert het IPCC. Dat is ruim een verdubbeling van het tempo in de twintigste eeuw.

Als we de mondiale opwarming daadwerkelijk onder de 1,5 graad houden, zal het tempo naar verwachting stabiliseren rond 4 millimeter per jaar, zegt Slangen. In de extreemste scenario's loopt het op naar 30 millimeter per jaar in 2100.

Na 2100 is het zeker niet voorbij. De tijdschaal is misschien nog het moeilijkst te bevatten: de zeespiegelstijging die wij deze eeuw in gang zetten, houdt naar verwachting duizenden jaren aan.

Bij een opwarming boven de 2 graden zullen op die tijdschaal Groenland en de West-Antarctische ijskap vermoedelijk grotendeels afsmelten. Dat houdt al een zeespiegelstijging van circa 12 meter in, met het hoogste tempo in de eerste eeuwen.

Bij een (veel) sterkere opwarming zullen ook delen van de Oost-Antarctische ijskap afsmelten en zal de uiteindelijke zeespiegelstijging nog vele meters hoger uitvallen.

'Uitstoot zo snel mogelijk verlagen' om tijd te kopen

"De langetermijntoekomst van Nederland is heel onzeker", besluit Drijfhout. "Het is cruciaal zo snel mogelijk de omslag naar een CO2-vrije economie te maken, als we ons en ons nageslacht de tijd willen gunnen om een zeespiegelstijging van meer dan 1 à 2 meter zo lang mogelijk uit te stellen."

Die grens van 1 à 2 meter zien experts als een belangrijke drempelwaarde die Nederland nog zou kunnen opvangen met klassieke maatregelen als dijken en zandsuppleties. Daarboven wordt onder andere opstuwing van rivierwater en steeds grotere druk van zout grondwater problematisch. Dat zijn zaken waar dijken geen oplossing voor zijn.