Bosbranden in de VS en Siberië, extreme hitte in Oost-Europa en Canada, verwoestende overstromingen in Duitsland en nu in China: het hele noordelijk halfrond wordt deze zomer geraakt door extreem weer. Een aantal belangrijke feiten op rij.

Het is geen toeval dat zo veel gebieden tegelijkertijd met extreem weer te maken hebben. De belangrijkste oorzaak is dat westenwinden zwakker zijn dan normaal (daarover verderop meer). Door klimaatverandering komt dat vaker voor in de zomer.

De dramatische overstroming van de Chinese miljoenenstad Zhengzhou is de recentste natuurramp. Volgens het Chinese meteorologisch instituut viel er gisteren 622,7 millimeter regen.

Dat is meer regen dan er normaal in een heel jaar valt in Zhengzhou. Volgens lokale meteorologen zou bovendien ruim 200 millimeter in slechts één uur gevallen zijn, een absoluut record voor China.

Auto's drijven door de straten na overstroming in Chinese stad
41
Auto's drijven door de straten na overstroming in Chinese stad

Zhengzhou werd getroffen doordat de Chinese moesson noordelijker ligt dan normaal. Deze neerslaggordel, het 'regenseizoen', ligt in onze wintermaanden ten zuiden van de evenaar en in de zomer ten noorden daarvan.

Normaal ligt de moesson nu boven Zuid-China, maar deze zomer trok de regenzone honderden kilometers verder.

Dat houdt mogelijk verband met Siberische bosbranden. In het oosten van Siberië, ten noorden van China, is het al weken zeer warm. Het is de droogste zomer in 150 jaar. Als gevolg daarvan woeden er grootschalige bosbranden: 1,5 miljoen hectare taigawoud is in vlammen opgegaan. Dat komt neer op ongeveer de helft van het landoppervlak van Nederland.

Die Siberische hitte kan een aanzuigende werking hebben op de ligging van de moessonregens, die daardoor verder naar het noorden trekken dan normaal. De regen valt dan in gebieden die er niet op berekend zijn.

Alle regen valt in één klein gebied. Dat gebeurde gisteren in China en vorige week ook in Limburg en aangrenzend Duitsland en België. In beide situaties komt dat door een groot hogedrukgebied ten westen van de regenzones, waardoor het regengebied niet verschuift.

Ook in Noord-Amerika had het extreme weer te maken met zo'n blokkerend hogedrukgebied. Het westen van Canada en de VS hebben hierdoor wekenlang te maken met droogte, hitte en inmiddels grootschalige bosbranden.

Dat geblokkeerde weer typeert de huidige zomer op het noordelijk halfrond, zegt het KNMI. Westenwinden zijn hierdoor zwakker dan normaal.

Dat doet zich vaker voor door klimaatverandering, zegt extremenexpert Dim Coumou tegen NU.nl: een krachtige westenwind op grote hoogte in de atmosfeer, de straalstroom, is 's zomers zo'n 10 tot 15 procent zwakker geworden.

De zwakkere straalstroom gaat meer slingeren. Dat vergroot de kans dat luchtdrukgebieden langdurig klem komen te zitten boven één regio. Zo houden de extreme hitte in het westen van Canada en de VS en de extreme neerslag in Limburg verband.

Extreem weer van Canada tot Europa door een zwakkere, slingerende straalstroom.

Extreem weer van Canada tot Europa door een zwakkere, slingerende straalstroom.
Extreem weer van Canada tot Europa door een zwakkere, slingerende straalstroom.
Foto: Bart-Jan Dekker, NU.nl

Klimaatverandering heeft ook een eenvoudiger invloed op extreem weer: door het oplopen van de gemiddelde temperatuur worden hittegolven ook heter. Bovendien neemt de verdamping toe. Droge periodes worden hierdoor extremer én nog warmer.

Door die toegenomen verdamping neemt de neerslag netto tegelijk toe: wereldwijd valt er 20 procent meer regen dan in 1980.

In Nederland wordt de zomerneerslag grilliger, met een scherpere afwisseling tussen droge en natte periodes. Het aantal zomerse stortbuien is al verdubbeld.

Statistieken over overstromingen zeggen weinig over neerslag, omdat dijken nu veel hoger en sterker zijn dan vroeger. Ook cijfers over waterhoogten in rivieren kunnen een vertekend beeld geven, omdat na de dreigende overstromingen van 1995 binnen de dijken veel meer ruimte is gecreëerd voor extra rivierwater. Een gelijke afvoer leidt daarom nu tot een lagere rivierstand dan dertig jaar geleden.

Waarom het in delen van VS en Canada 'heter dan in Dubai' is
148
Waarom het in delen van VS en Canada 'heter dan in Dubai' is

Om extreem weer te vergelijken, is het daarom belangrijk om te kijken naar neerslaghoeveelheden (in millimeters) of rivierafvoeren (in kubieke meters per seconde). De Maas bereikte de grootste waterafvoer ooit gemeten.

Het opmerkelijkst is dat dit in de zomer gebeurde. Zeer hoge Maasstanden in 1993 en 1995 waren er in de winter, als de rivier doorgaans flink hoger staat. Het alltime zomerrecord is met 50 procent overschreden. Door het overstromen van beken en uiterwaarden in de zomer is er bovendien grotere natuurschade.