De regenval in Limburg, België en Duitsland is waarschijnlijk uitvergroot door klimaatverandering: warme lucht bevat meer water en vormt krachtigere buien. Maar klimaatverandering heeft mogelijk nog een belangrijk effect: regengebieden blijven langer op één plek hangen. "Modellen voorspellen dit, maar pas tegen het einde van de eeuw."

De regenval boven Limburg en aangrenzende delen van België en Duitsland was héél extreem: lokaal viel in 48 uur tijd een kwart van de jaarlijkse neerslag.

Onze buurlanden betreuren meer dan honderd doden, de financiële schade loopt in de miljarden en in de rivier de Maas werd in Limburg de grootste afvoer ooit gemeten – méér dan in de recordwinter van 1993, zo’n 50 procent meer dan het all-time zomerrecord en maar liefst 80 keer zo veel water als precies een jaar geleden, toen het juist heel droog was.

De veroorzaker van dit alles: een klein lagedrukgebied met koele lucht, dat via Oost-Europa een deken van zeer warme lucht over zich heen trok. Op het grensvlak van die twee luchtlagen ontstonden stijgende luchtstromen, vormden wolken en viel neerslag – zeer veel neerslag: in twee dagen zo’n 150 millimeter in Limburg, lokaal meer dan 200 in de Eifel en de Ardennen.

Dat er een verband is met klimaatverandering is voor klimaatonderzoekers al wel helder: onze zomers zijn ongeveer 2 graden warmer geworden, waardoor buien ongeveer 14 procent meer neerslag produceren. Die extra neerslag valt bovendien vaak in kortere tijd uit de lucht, waardoor het aantal zomerse stortbuien in Nederland ongeveer is verdubbeld.

Treuzelende drukgebieden

Maar dat biedt niet zomaar een verklaring voor het zeer extreme weer van afgelopen week. “Het was opmerkelijk dat het lagedrukgebied langdurig boven Duitsland bleef hangen, waardoor de buien steeds op dezelfde plek overtrokken”, zegt extremenexpert Dim Coumou van de Vrije Universiteit en het KNMI.

"Dat noemen we 'persistent weer'. Weersystemen zoals hogedrukgebieden met heldere luchten of lagedrukgebieden met draaiende bewolking en neerslag gaan dan nauwelijks van hun plek."

"Verschillende weerbeelden kunnen dan extremer worden: droogte, hitte én neerslag. Ik onderzoek hoe dit patroon wordt beïnvloed door klimaatverandering."

Waarom de regenval in Duitsland en België dodelijker is dan bij ons
147
Waarom de regenval in Duitsland en België dodelijker is dan bij ons

Door warmere Noordpool is aandrijfband weersystemen afgezwakt

De theorie begrijpen we goed, zegt Coumou. Door het snel opwarmen van de Noordpool en het afzwakken van de warme Golfstroom in de Atlantische Oceaan, verandert het temperatuurverschil tussen noord en zuid, specifiek in de zomermaanden. Een krachtige westenwind op grote hoogte, de straalstroom, wordt hierdoor zwakker. Dat blijkt ook uit metingen, zegt Coumou: in onze zomermaanden is de straalstroom nu 10 tot 15 procent zwakker.

“Ook deze maand is die zwakker”, zegt straalstroomexpert Tim Woollings van Oxford University tegen NU.nl. “De stroming bevindt zich boven de Atlantische Oceaan bovendien zuidelijker – en ook dat lijkt in de zomer vaker te gebeuren.”

De straalstroom kun je zien als een soort aandrijfband voor Atlantische depressies: lagedrukgebieden die over de oceaan van west naar oost trekken – en daarmee normaal gesproken zorgen voor een vrij snelle afwisseling van weertypen in Europa en ook in Azië en Noord-Amerika.

Is de straalstroom zwakker, dan is de kans groter dat de drukgebieden ergens klem komen te zitten. Sommige gebieden kunnen dan wekenlang te maken krijgen met een droog en heet weertype, andere delen juist langdurig met bewolking en neerslag.

Limburgse watersnood en Canadese hitte houden verband

Het is precies het plaatje dat tot nog toe op het hele noordelijk halfrond de zomer van 2021 bepaalt: boven Noord-Amerika en ten westen van Europa bevinden zich hardnekkige hogedrukgebieden. Die voorkomen dat depressies met regen van west naar oost wegtrekken.

Die blokkade resulteerde eerder in extreme hitte in het westen van Canada en de VS en het oosten van Europa en Siberië, en ook de extreme neerslag in West-Europa houdt ermee verband: het kleine lagedrukgebied dat boven Duitsland vormde, zat klem.

Ook de afgelopen drie zomers passen in zo’n plaatje. Toen zat Nederland juist vooral in een droge en hete zone, maar was er ook sprake van zwakkere westenwinden, en extreem weer.

Waarom het in delen van VS en Canada 'heter dan in Dubai' is
148
Waarom het in delen van VS en Canada 'heter dan in Dubai' is

Is dit (nog) toeval, of haalt praktijk de theorie in?

Toch is het nog lastig om te zeggen hoe de neerslag in de praktijk verandert, zegt Coumou. "De straalstroom hoog in de atmosfeer is relatief eenduidig - die neemt af - maar de weersystemen aan het oppervlak zijn van nature zo turbulent dat je gigantische hoeveelheden metingen nodig hebt, voor je met zekerheid iets kunt zeggen over de trend."

Daarom zijn de klimaatmodellen er ook voorzichtig over, zegt Coumou: ze voorspellen voor Europa weliswaar dat er vaker een hogedrukgebied zal vormen boven de Britse eilanden, die de westelijke toevoer op slot zet. Maar dat zou pas in de tweede helft van de eeuw zover moeten zijn, in een scenario waarin de CO2-concentratie en de temperatuur nog flink verder zijn opgelopen.

Het stilvallen van de westelijke stroming in de afgelopen vier zomers is dus óf nog deels toeval, of de werkelijkheid loopt ook hier op de klimaatvoorspellingen vooruit – zoals dat ook met de toename van hittegolven het geval lijkt.

Het KNMI geeft aan een onderzoek te zijn gestart naar de oorzaken van de extreme regenval.