De Nederlandse pensioenfondsen waar medewerkers uit de zorgsector bij zijn aangesloten, beleggen alle negen nog in bedrijven die actief zijn in steenkoolwinning. Acht beleggen bovendien in sterk vervuilende teerzandwinning. Dit blijkt woensdag, op de Dag van de Zorg, uit een analyse van Groen Pensioen, een initiatief dat pensioenfondsen wil verduurzamen.

Steenkool en teerzandolie veroorzaken relatief een hogere uitstoot van CO2, fijnstof en zware metalen dan andere fossiele brandstoffen. Dat heeft niet alleen klimaatverandering, maar ook gezondheidsschade door luchtvervuiling tot gevolg.

Wereldwijd sterven jaarlijks ongeveer negen miljoen mensen door het inademen van vervuilde lucht. Luchtvervuiling leidt daarmee mondiaal gemiddeld tot grotere gezondheidsschade dan roken.

Bijvoorbeeld het Royal College of Physicians besloot daarom enkele jaren geleden niet langer te investeren in bedrijven die meer dan 10 procent van hun winst halen uit de winning van steenkool of teerzandolie. Inmiddels heeft de Britse zorginstantie alle investeringen in fossiele brandstoffen afgebouwd.

'Fondsen sluiten teerzand of steenkool niet principieel uit'

Ook Groen Pensioen ziet als duurzaam criterium dat er niet wordt geïnvesteerd in bedrijven die meer dan 10 procent van hun omzet uit de winning van steenkool en teerzandolie halen.

In Nederland hanteert alleen het Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW), waar medewerkers van niet-academische zorginstellingen bij zijn aangesloten, deze grens van 10 procent voor teerzand, zegt hoofdauteur van het rapport Marjolein van Dillen tegen NU.nl.

Het blijft wel lastig om te bepalen hoeveel pensioengeld wordt belegd in specifieke fossiele brandstoffen. Dat komt doordat het geld van pensioenfondsen niet in specifieke projecten wordt gestoken, zoals de aanleg van een pijpleiding of een nieuwe steenkoolmijn, maar in energiebedrijven. Die bedrijven kunnen vervolgens kolencentrales bouwen of betrokken zijn bij teerzandwinning.

"Drie van de fondsen benoemen enkele eerste stappen om hun investeringen in steenkool en teerzand te verminderen. De andere zes hebben er helemaal geen doelstellingen op geformuleerd", zegt medeauteur Laurie Kos. "Maar geen van de zorgfondsen sluit teerzand of steenkool principieel uit en dat is anno 2021 toch wel schokkend."

Gommers en Kuipers vragen zorgfondsen te verduurzamen

Het gaat om twee grote en zeven kleinere pensioenfondsen. De laatste zijn bedoeld voor een specifieke groep zorgbeoefenaars, zoals huisartsen, fysiotherapeuten, apothekers en verloskundigen. De twee grote zijn PFZW en ABP, waar medewerkers van academische ziekenhuizen bij zijn aangesloten. Universiteiten hebben ABP opgeroepen om te stoppen met investeren in fossiele brandstoffen.

Zorgmedewerkers houden een petitie om de pensioenfondsen te vragen duurzamer te beleggen. Deze is ondertekend door onder anderen NVIC-voorzitter Diederik Gommers en LNAZ-voorzitter Ernst Kuipers, die respectievelijk de ic's en acute zorg vertegenwoordigen. Ook verschillende ziekenhuizen steunen de oproep.

Fossiele investeerders lopen toenemend financieel risico

Ook financieel zijn juist de meest vervuilende fossiele brandstoffen het risicovolst. Oliewinning uit teerzand belast niet alleen het milieu, maar is ook relatief duur. De investeringen leiden alleen tot winst bij een zeer hoge olieprijs.

Tot enkele jaren geleden werd ervan uitgegaan dat de wereldwijde vraag naar olie zou blijven toenemen, terwijl het aanbod van conventionele aardolie zou afnemen. In die periode zijn onder andere in Canada grote projecten opgestart voor de winning van teerzand. Energie-econoom Hans van Cleef van ABN AMRO vertelde vorig jaar aan NU.nl niet te verwachten dat teerzand nog rendabel zal worden, onder meer vanwege een verwachte structurele daling van de wereldwijde vraag naar olie.

Een soortgelijke situatie lijkt zich voor te doen rond steenkool. Steenkool is als brandstof nog steeds goedkoop. Maar om investeringen in nieuwe kolencentrales te laten renderen, moeten ze vaak tientallen jaren blijven staan. Dat staat haaks op de klimaatdoelen van veel landen. Wie laat uitstapt of lang doorgaat met bouwen, dreigt miljarden te moeten afschrijven.