Met weidebloemen, insecten en zangvogels gonsde het Nederlandse boerenland vroeger van het leven, maar door schaalvergroting en overbemesting gaat de soortenrijkdom hard achteruit. Het nieuwe kabinet moet dringend met een oplossing komen, zegt de commissie-Remkes. Emeritus hoogleraar ecologie en commissielid Louise Vet ziet de oplossing in een Deltaplan waar iedereen - van de boer tot de wandelaar, en bovenal de Nederlandse biodiversiteit - beter van moet worden.

In het kort

  • De Nederlandse natuur heeft de slechtste status van alle EU-landen. Een belangrijke oorzaak: stikstofvervuiling, onder meer door overbemesting.
  • De commissie-Remkes noemt de politieke aanpak onvoldoende. In 2030 moet de stikstofuitstoot 50 procent lager zijn dan in 2019.
  • Commissielid Louise Vet pleit voor een bredere aanpak: ondersteuning van boeren, minder mest en terugkeer van landschappelijke variatie.

Om biodiversiteit te herstellen, moeten 'oude landschapselementen', zoals elzensingels in veengebieden, heggen in het rivierenland en akkerbloemen langs graanvelden, terugkeren in het landschap. Het is een van de agendapunten van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Vet, die twintig jaar het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) leidde, is mede-initiatiefnemer.

"We noemen het 'groen-blauwe dooradering'. Een tiende van het landelijk gebied zou die functie moeten krijgen, met een hoge diversiteit aan soorten. Dat is ook de Europese richtlijn voor 2030." Naast boerenland gaat het ook om wegbermen, dijken en oevers van kanalen.

"En daar passen ook graspaden doorheen, dus ook de wandelaar kan terugkeren in het landschap. Dat landschap is van iedereen. Het bepaalt ook onze identiteit, die per provincie verschilt - bijna als onderdeel van de biodiversiteit."

Wat is dan die oorspronkelijke identiteit?

Amper een eeuw geleden, vóór de ruilverkaveling en overbemesting, bruiste het Nederlandse boerenland van het leven. Kavels waren kleiner en gescheiden door heggen vol zangvogels en natuurlijke oevers vol wilde planten. Grasland was vochtiger en stond van voorjaar tot nazomer in bloei met honderden verschillende kruiden. Door die weidebloemen gonsde het van de insecten, en door die insecten van de weidevogels.

En het belangrijkste, zegt Vet: de bodem leefde nog. Wormen, larven, kevers, schimmels. Duizenden soorten per vierkante meter, elk met een taak in de kringloop van plantenresten en voedingsstoffen, de onzichtbare motor onder de landbouw.

Nu verkeert de Nederlandse natuur in de slechtste staat van alle EU-landen. De bodem is overbemest en verzuurd en de soortenrijkdom keldert zowel binnen natuurgebieden als op het platteland achteruit. Oud-minister Johan Remkes oordeelde er afgelopen zomer hard over. Naast natuurherstel moet de uitstoot van stikstof in negen jaar minstens 50 procent omlaag.

Onderdeel van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel is de beoogde terugkeer van weidebloemen in grasland en akkerbloemen langs graanvelden.

Onderdeel van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel is de beoogde terugkeer van weidebloemen in grasland en akkerbloemen langs graanvelden.
Onderdeel van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel is de beoogde terugkeer van weidebloemen in grasland en akkerbloemen langs graanvelden.
Foto: ANP

Stikstofcrisis was decennia in de maak

Het lijkt van de ene op de andere dag een nieuwe realiteit. Maar de stikstofcrisis kwam niet uit de lucht vallen, zegt Vet. "Boeren krijgen al meer dan dertig jaar geen eerlijke prijs voor hun producten. Dat heeft geresulteerd in een vorm van landbouw die eindeloos moest intensiveren en nu niet meer volhoudbaar is."

"De bodem is dood, de vogels verdwijnen, bijen en andere insecten zijn gedecimeerd, we ademen mede door ammoniak (dat omzet in fijnstof, red.) de ongezondste lucht van Europa. Wie kijkt naar het landschap, ziet geen wandelpaden, heggen of natuurlijke oevers meer, maar een strakgetrokken gebied met steeds minder leven."

Boeren belonen voor biodiversiteitsherstel

Valt daar nog iets van te herstellen? Vet gelooft in een aanpak waar iedereen aan mee kan doen: van burgers tot banken en grote bedrijven in de agro-industrie. Met een glansrol voor de boer. "Ik zie de boer echt als de oplossing. Maar boeren hebben financiële marges en zekerheid van beleid nodig om hun bedrijf te kunnen runnen."

"Als we de boeren vragen iets anders met ons land te doen, moeten we die zekerheid bieden. Dat geldt bijvoorbeeld voor de oude landschapselementen. In de Ooijpolder krijgen boeren voor dertig jaar betaald om die te behouden - dat werkt."

“Bepaalde praktijken kunnen gewoon niet meer, zoals het injecteren van drijfmest - dat is funest voor de bodem.”

Vet zat ook in de commissie-Remkes en onderschrijft zijn oproep: de politiek moet rigoureuze doelen stellen, en die doelen halen. "En bepaalde praktijken kunnen gewoon niet meer, zoals het injecteren van drijfmest - dat is funest voor de bodem. Dat geldt ook voor kunstmest. Dat moet worden uitgefaseerd. Met ook daar alle steun voor boeren die het anders willen doen."

De politiek moet wel over de eigen schaduw heenstappen, zegt Vet. "Die zit vast in een tweespalt tussen partijen die een grote verandering van bovenaf willen, en partijen die alle verandering tegenhouden. En daar hebben de boeren ook niks aan. Het roer moet om, en dat kan alleen samen."