Grote delen van de VS zijn in de greep van een golf zeer koude lucht, afkomstig van de Noordpool. Volgens sommigen het bewijs dat de mondiale opwarming niet zou bestaan, terwijl anderen juist een verband leggen met het afsmelten van Noordpoolijs. Zo stapelen misverstanden zich op.

De koude lucht is vanuit Canada afgezakt over het middenwesten van de VS, en heeft zelfs de Golf van Mexico bereikt, waar verlamde zeeschildpadden uit het water worden gevist. Wegen zijn slecht begaanbaar en miljoenen Texanen zitten al dagen zonder stroom. Ook loopt in veel staten het vaccinatieprogramma spaak.

Is de kou uitzonderlijk? Dat hangt ervanaf naar welke staat je kijkt. Vooral Texas heeft extreem weer, met temperaturen die de staat in dertig jaar niet heeft meegemaakt. Maar in Florida is het momenteel juist warmer dan normaal, net als in het oosten van Canada.

Bergketen vergroot temperatuurverschillen

Het optreden van relatief grote verschillen is er niet ongewoon: Noord-Amerika heeft meer een landklimaat dan wij in Europa kennen. Dat komt onder andere doordat de westenwinden die over het noordelijk halfrond gaan deels worden geblokkeerd door een grote noord-zuidlopende bergketen, de Rocky Mountains. Als gevolg kan de lucht er afwisselend uit het noorden of zuiden komen. En als je Canada met Mexico vergelijkt, begrijp je dat dit een groot verschil maakt.

Maar er bestaat ook een hypothese (onbewezen verklaring) dat de kans op koude noordenwind een handje geholpen wordt door de opwarming van het noordpoolgebied, waar de temperatuurstijging vier keer zo snel gaat als wereldgemiddeld. Dat beïnvloedt de straalstroom, een krachtige westenwind die op 10 kilometer hoogte rondjes draait rond het poolgebied.

Simpel gezegd: hoe groter het temperatuurverschil tussen de Noordpool en zuidelijker gebieden, hoe harder deze westenwind waait, en daarmee hoe kleiner de kans dat koude poollucht weet te ontsnappen naar bewoonde gebieden. Door de snelle opwarming van het poolgebied, zwakt de straalstroom af en kan poollucht makkelijker aan de wandel.

Verschil tussen een strakke en een slingerende straalstroom, met grotere kans op koudegolven. Dit plaatje werd getweet door het UNFCCC, waar klimaatwetenschapper Tim Woollings op reageerde.

Verschil tussen een strakke en een slingerende straalstroom, met grotere kans op koudegolven. Dit plaatje werd getweet door het UNFCCC, waar klimaatwetenschapper Tim Woollings op reageerde.
Verschil tussen een strakke en een slingerende straalstroom, met grotere kans op koudegolven. Dit plaatje werd getweet door het UNFCCC, waar klimaatwetenschapper Tim Woollings op reageerde.
Foto: NOAA/UNFCCC

Het is een mooie hypothese, maar het lijkt niet te verklaren wat er gebeurt, zegt straalstroomonderzoeker Tim Woollings van de University of Oxford tegen NU.nl. Het klopt dat de snelle opwarming van de Noordpool de straalstroom zwakker maakt. Maar ook hoog boven de subtropen gaat de opwarming extra snel en dat maakt de straalstroom juist sterker. Die twee effecten van klimaatverandering middelen elkaar uit.

"Als we de nieuwste metingen vergelijken met historische data zien we niet dat de straalstroom tegenwoordig sterker zou slingeren dan vroeger", zegt Woollings. Dat toont ook een nieuwe studie in Nature aan.

Boven Europa zijn er aanwijzingen dat de straalstroom in de winter zelfs sterker wordt, als gevolg van klimaatverandering. Dat heeft te maken met het zwakker worden van de warme golfstroom in de Noord-Atlantische Oceaan.

Winterkou is geen bewijs tegen klimaatverandering

De vermeende link met een opwarmende Noordpool is overigens niet het enige klimaatmisverstand dat circuleert over de Amerikaanse koudegolf. Anderen grijpen de vorst juist aan als 'bewijs' dat de aarde niet warmer zou worden. Metingen tonen echter aan dat de gemiddelde temperatuur op aarde overal omhooggaat, ook in de VS.

Fox News beweerde daarnaast dat de stroomuitval in Texas zou komen door het vastvriezen van windturbines. In werkelijkheid is het grootste deel van de elektriciteitsstoring veroorzaakt door het uitvallen van kolen-, gas- en kerncentrales.

Hoe zit het tot slot met de recente vorst in Nederland? In januari schreven we op NU.nl dat een plotselinge opwarming boven de Noordpool in de weken erna de kans op koudegolven zou vergroten. Dat ging over een opwarming op maar liefst 30 kilometer hoogte in de zeer ijle stratosfeer, een luchtlaag die soms plotsklaps tientallen graden warmer kan worden.

Dit fenomeen kan wel resulteren in een tijdelijk slingerende straalstroom en daarmee in verband worden gebracht met zowel de vorstperiode die wij vorige week hadden, als de huidige kou in de VS. Maar ook hier is geen duidelijke link met de mondiale opwarming.