Het is weer herfst en daarmee begint ook het stookseizoen. In de meeste huizen gaat nog een gasgestookte verwarming aan. Maar waar komt dat gas eigenlijk vandaan? Nog steeds uit Groningen? Of inmiddels uit het buitenland? En van welk land zijn we dan eigenlijk afhankelijk?

Komt het gas in jouw leiding vooral uit Groningen of Rusland? Voorlopig geen van beide. Noorwegen is momenteel onze grootste leverancier, aangevuld met kleine Nederlandse gasvelden. Maar de verhoudingen verschuiven snel, vertelt energie-expert Martien Visser aan NU.nl.

"Voor Nederland lag het grote kantelpunt rond 2018", aldus Visser. "Toen verruilden we de positie van grote gasexporteur - jarenlang zelfs Europa's grootste - voor die van een inmiddels flinke netto-importeur. Op papier een reusachtige omslag, die toch vrij ongemerkt voorbij is gegaan."

Het aandeel uit Groningen neemt snel af: in 2013 werd daar nog een recordhoeveelheid van 52 miljard kuub uit de grond gehaald. Afgelopen jaar was dat 9 miljard kuub, en over twee jaar moet de Groningse gaswinning volledig gestopt zijn.

Geen dag te vroeg, zullen Groningers zeggen. Inwoners van Groningen werden in de afgelopen weken nog opgeschrikt door aardbevingen en na de productiestop zullen die ook nog na-ijlen.

Toch is gas uit eigen land nog steeds een van de belangrijkste bronnen voor binnenlands gebruik. Dat komt vooral nog uit de zogeheten 'kleine velden', verspreid over onder meer Friesland, Drenthe, Zuid-Holland, de Waddenzee en Noordzee. Afgelopen jaar werd daar bij elkaar 14 miljard kuub gas gewonnen. Maar het woord 'klein' zegt het al: ook deze velden zijn niet oneindig - op veel plekken komt de bodem in zicht.

Meer gas uit Noorwegen dan Groningen en kleine velden afzonderlijk

Dat is een ander verhaal in Noorwegen, dat Nederland volgens de Europese gasnetbeheerders inmiddels zo'n 20 miljard kuub gas levert. Dit land heeft nog veel gas, maar moet met het wegvallen van de Nederlandse export inmiddels zo'n beetje heel West-Europa voorzien.

Noorwegen is dus een constante factor, terwijl de binnenlandse productie afneemt. Dat gat wil een andere grote exporteur graag opvullen: Rusland. Dat loopt via een ingewikkelde markt, legt Visser uit: "Russisch gas stroomt voor een deel via Duitsland naar Nederland, en dan deels verder naar het Verenigd Koninkrijk en België."

Naar eigen zeggen verkoopt Gazprom 16 miljard kuub per jaar aan Nederlandse inkopers. "Of die dat gas in Nederland gebruiken of weer exporteren is onbekend: elke kubieke meter aardgas wordt via de beurs vele malen doorverkocht."

Rusland wil dubbele gasleiding naar Duitsland en Nederland

Het complexe netwerk van gasleidingen door Europa is niet naar de zin van de Russische exporteurs. Ze willen een kortere route, waarmee ze bovendien in staat zijn landen te passeren: een pijpleiding over de Oostzeebodem, direct van Rusland naar Duitsland en Nederland. De eerste versie van de Nord Stream werd al in 2011 gelegd, maar er wordt nu gewerkt aan een tweede pijpleiding, om een groter volume gas te kunnen transporteren.

Het project is politiek omstreden. De Amerikaanse ambassadeur riep Nederlandse bedrijven herhaaldelijk op zich terug te trekken. Het maakt West-Europa afhankelijker van Russisch gas en kan de positie van de oostelijke NAVO-lidstaten verzwakken, omdat deze buitenspel gezet kunnen worden. Amerika is zelf een exporteur van vloeibaar aardgas (LNG), onder meer naar Rotterdam.

Nederlandse productie (35 procent) en import van aardgas. Ongeveer de helft van dit totaal wordt doorgevoerd naar het buitenland. (Beeld: Martien Visser)

Overheid wil jaarlijks 200.000 woningen aardgasvrij maken

Na het terugtrekken van Europese financiers, besloot Rusland de pijpleiding zelf te bouwen. Maar het heeft alsnog medewerking nodig van de landen waar de zeebodem toe behoort.

Daar speelt de vermoedelijke vergiftiging van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny op, waardoor in Duitsland de roep aanzwelt het Nord Stream-project te stoppen. Visser: "Spannend daarbij is of Duitsland bereid is de uitfasering van kernenergie en steenkool te vertragen, om de afhankelijkheid van gas te verkleinen."

En Nederland? De overheid wil jaarlijks zo'n 200.000 woningen aardgasvrij maken. In dat tempo zijn we met acht miljoen woningen 's winters nog decennia afhankelijk van aardgas, waar het ook vandaan komt.