Nee, deze vraag is niet het begin van een flauwe grap: er zijn écht overeenkomsten. Hoe we op beide verschijnselen reageren, namelijk. Verschillen zijn er trouwens ook. Lees er meer over in deze lessen uit de klimaatpsychologie.

Nog geen anderhalve maand geleden was corona voor de meeste Nederlanders niet meer dan een soort griepje, waardoor mensen stierven in een Chinese provincie en iedereen binnen moest blijven. Ver van mijn bed.

Eind februari dacht 51 procent van de respondenten van Peil.nl dat de epidemie ongeveer zou verlopen als een normale griepepidemie, 6 procent dacht dat het minder erg zou worden. Moest daar zo'n heel gebied voor op slot?

“Als we argumenten kunnen vinden om niet in actie te komen, dan negeren we een crisis graag nog even.”
Manu Busschots, klimaatpsycholoog

Een begrijpelijke reactie, vindt klimaatpsycholoog Manu Busschots, oprichter van de stichting KlimaatGesprekken. Deze stichting helpt betrokken burgers en bedrijven om van klimaatvriendelijke keuzes het nieuwe normaal te maken.

"Het eerste wat onze hersenen doen in reactie op een dreigend gevaar, of dat nu corona is of klimaatverandering, is een inschatting maken of we daar nu iets aan moeten doen. Liever niet, dus als we argumenten kunnen vinden om niet in actie te komen, dan negeren we het graag nog even."

'Uiteindelijk zijn wij kuddedieren'

In het eerste zonnige weekend nadat ook in ons land lockdownmaatregelen werden doorgevoerd, zagen we het misgaan: stranden, tuincentra en bouwmarkten liepen vol. Ook dat valt volgens Busschots te verklaren uit psychologisch onderzoek en wetmatigheden die eerder al gebrek aan klimaatvriendelijk gedrag verklaarden.

"We zijn meer geneigd om serieus te nemen wat anderen doen, dan wat anderen zeggen. Uiteindelijk zijn we kuddedieren. En als we vlak voor de eerste maatregelen Rutte nog met een glimlach een hand zien schudden, terwijl hij zegt dat het niet meer mag, dan bepaalt dat de toon."

“Soms is het makkelijker om ‘je waarheid’ aan te passen, dan je gedrag.”
Klimaatpsycholoog Manu Busschots

Daar komt bij, zegt Busschots: gedragsverandering is lastig. Dus we zoeken naar argumenten om ons ongemakkelijke gevoel dat het 'eigenlijk niet mag' recht te praten.

"Bij corona is dat: Ik werk nu de hele week thuis; in het weekend mag ik er wel even op uit en bij klimaat: Ik eet het hele jaar vegetarisch, dus een vliegvakantie moet kunnen."

Geen domheid, maar zelfverdediging

Wanneer je eigenlijk wel weet dat je in het algemeen belang iets anders zou moeten doen dan je doet, leidt dat tot een innerlijk conflict: cognitieve dissonantie, in de psychologie. In zijn boek What we think about (when we try not to think about) global warming noemt Per Espen Stoknes cognitieve dissonantie een van de belangrijkste redenen waarom mensen niet in actie komen tegen klimaatverandering.

"Het bagatelliseren of ontkennen van het probleem komt niet voort uit domheid, maar is een zelfverdedigingsmechanisme tegen het innerlijk conflict dat anders op zou treden", schrijft Stoknes. Of, zoals Busschots het omschrijft: soms is het makkelijker om 'je waarheid' aan te passen, dan je gedrag.

We kunnen het best

Dat we ons in de coronacrisis zo snel en massaal houden aan ingrijpende maatregelen waarmee we eigenbelang tijdelijk opzij schuiven voor algemeen belang, toont aan dat het wel degelijk kán.

"Het helpt ongetwijfeld dat we ons nu allemaal verbonden voelen met hetzelfde doel", zegt Caroline van der Weerdt, onderzoekster bij TNO. "Dat is een belangrijke voorwaarde voor een nieuw normaal. Voor de energietransitie zou je ook zo'n verbindende drijfveer moeten vinden."

"Dat hoeft niet per se duurzaamheid te zijn, maar bijvoorbeeld een leefbare samenleving voor onze kinderen." Van der Weerdt ontwikkelde een waardenkompas waarmee het draagvlak voor maatregelen voor energietransitie kan worden ingeschat.

Met de 'intelligente lockdown' krijgen we bovendien de gelegenheid om het zélf te doen. Dat werkt beter dan afdwingen, onderstreept ook de Amerikaanse klimaatpsycholoog Renée Lertzman keer op keer richting beleidsmakers: "Ga ervan uit dat iemand het juiste wíl doen en vertrouw dat hij of zij de goede keuze zal maken."

Volg de laatste ontwikkelingen rond het virus in ons liveblog.