Somalië, Ethiopië, Kenia en andere Oost-Afrikaanse landen worden momenteel getroffen door de ergste sprinkhanenplaag in tientallen jaren. Die volgt op extreme regenval en overstromingen in hetzelfde gebied. De voedsel- en landbouworganisatie van de VN (FAO) waarschuwt dat de plaag nog fors zal uitbreiden.

Daarbij zullen de sprinkhanen, die zich in zwermen door de lucht verspreiden, zich naar verwachting ook verspreiden naar buurlanden als Oeganda en Zuid-Soedan, en tot en met juni tot vijfhonderd maal groeien in omvang, meldt persbureau Reuters. De sprinkhanen kunnen graanakkers in een mum van tijd kaalvreten.

De FAO ziet het als een serieuze bedreiging voor de voedselzekerheid in de getroffen landen, die vaak niet goed zijn voorbereid. Zo is het in Kenia zeventig jaar geleden dat een dergelijk grote sprinkhanenplaag heerste. In Somalië heeft de regering de noodtoestand uitgeroepen, uit vrees voor voedseltekorten. Ook veeboeren worden er getroffen, omdat de sprinkhanen naast akkers ook grasland kaal eten.

Sprinkhanenplagen zijn zo oud als de mensheid

De plaag wordt veroorzaakt door de woestijnsprinkhaan, die in de geschiedenis van de mensheid verantwoordelijk is voor talloze misoogsten en hongersnoden. De plaag was volgens de Bijbel de 'achtste plaag van Egypte'.

De bewuste sprinkhanensoort leeft onder normale omstandigheden een onopvallend en individueel bestaan, etend van spaarzame vegetatie langs de randen van woestijnen. De vrouwtjes kunnen echter veel eitjes leggen, en doen dat ook vaak: om de anderhalve week.

Die eitjes begraven ze 15 centimeter diep in de bodem. Een vierkante meter aarde kan volgens de FAO zo'n duizend eitjes bevatten. Als de bodem nat wordt en het voedselaanbod toeneemt, komen de eitjes uit en kunnen de aantallen razendsnel toenemen. Dit gebeurt zeer zelden, maar heeft dan grote gevolgen. Ten eerste voor de sprinkhanen zelf.

Metamorfose: van onopvallend individu naar knalgele zwerm

Als hun aantallen toenemen, botsen de sprinkhanen tijdens het eten tegen elkaar op. Daarbij scheiden ze geurstoffen af. Gebeurt dat vaak, dan reageren hun lichamen op die chemische verbindingen en maken ze een ware metamorfose door. Ze worden gespierder en hun bruine schutkleur maakt plaats voor opvallend geel met zwart. Dit is het punt dat de sprinkhanen gaan vliegen en zich in zwermen verspreiden.

Deze zwermen kunnen een omvang van honderden vierkante kilometers bereiken, met zo'n 80 miljoen sprinkhanen per vierkante kilometer. Per dag kunnen ze meer dan 100 kilometer overbruggen.

Naast de oostpunt van Afrika worden momenteel ook landen rondom de Arabische Zee getroffen, zoals Jemen, Pakistan en India. Daar ligt ook de bron van de huidige plaag, vertelt Keith Cressman, de sprinkhanenexpert van de FAO. Om precies te zijn in Oman. Dit Arabische land is in de afgelopen twee jaar getroffen door meerdere orkanen, die ongekende regenval uitstortten over de woestijn. Die regen leidde tot een kortstondige vegetatiebloei, en een ideale kiem voor de woestijnsprinkhaan.

Toename orkanen legt kiem voor sprinkhanenplagen

"We weten dat orkanen de veroorzakers van de zwermen zijn", zegt Cressman. Die orkanen zijn in de afgelopen tien jaar toegenomen in dit deel van de Indische Oceaan. In 2018 waren er twee en afgelopen jaar zelfs acht. Uitzonderlijk, volgens Cressman, die zegt dat er in een normaal jaar geen orkanen voorkomen, of hooguit één. "Zet deze trend door, dan krijgen we vaker sprinkhanenzwermen."

In Oost-Afrika volgt de sprinkhanenplaag op extreme regenval en overstromingen eind 2019. Er viel toen 300 procent meer regen dan normaal. Die recordneerslag hield weer verband met de droogte in Australië.