Langs de randen van 's werelds grootste ijskap verdwijnt de laatste jaren steeds meer ijs in zee. Zet die trend door, dan krijgen vooral de tropen al rond het midden van de eeuw een honderd maal zo grote kans op extreem hoge waterstanden. Dit blijkt uit nieuw onderzoek van onder andere de Universiteit Utrecht.

Als gevolg van de mondiale opwarming smelten gletsjers en krijgen de oceanen een groter volume. Dat leidt niet alleen tot een stijging van de gemiddelde waterstanden langs kusten, maar ook tot een uitvergroting van de hoogwaterstanden. En juist die hogere piekstanden zijn heel bepalend voor de risico's van de zeespiegelstijging, vertelt professor Roderik van de Wal aan NU.nl.

Het nieuwe onderzoek, dat is gepubliceerd in Nature Communications, kijkt vooral naar de ontwikkeling van de kans op die extreme waterstanden. Daarbij gaan de auteurs uit van een snellere afsmelting langs de randen van de Antarctische ijskap. Die afsmelting neemt fors toe naarmate de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen hoger is.

Maar zelfs als die uitstoot sterk wordt teruggedrongen, zal een kwart van de kustgebieden in de wereld al rond het jaar 2050 te maken krijgen met een grote toename van overstromingen. Extreme waterstanden die eerst eens per eeuw voorkwamen, komen dan gemiddeld elk jaar voor, zo denken de onderzoekers.

Noordelijke kusten hoogste stijging, tropische kusten meest kwetsbaar

Kustgebieden die het verst van de ijskap vandaan liggen, krijgen in principe de sterkste zeespiegelstijging door ijsverlies van Antarctica, legt Van de Wal uit. Dit komt door het zogeheten zwaartekrachteffect: ijskappen zijn kilometers dik en hebben een zeer grote massa. Die trekt oceaanwater een stukje naar zich toe. Als ijskappen slinken, wordt deze kracht kleiner en gaat ter compensatie de zeespiegel op het tegenoverliggende halfrond extra hard omhoog. Zo krijgt bijvoorbeeld Nederland, maar ook de oostkust van de VS, te maken met een uitvergroting van de zeespiegelstijging door het afsmelten van de ijskap op Antarctica.

"Maar als je wil kijken welke kusten het meest kwetsbaar zijn, moet je nog iets anders meewegen: hoe groot het natuurlijke getijverschil is langs kusten. Bijvoorbeeld bij tropische eilanden op het midden van de Grote en Indische Oceaan is dat getijverschil kleiner dan bij ons."

Daardoor zorgt een gemiddelde zeespiegelstijging van enkele decimeters daar ook voor een veel snellere stijging van de herhalingskans van extreme waterstanden. Bij veel tropische kusten zullen extreem hoge waterstanden die voorheen slechts eens per eeuw voorkwamen, over een jaar of dertig elk jaar plaatsvinden. Daar zijn zowel de kusten als de menselijke bewoners niet op voorbereid, aldus Van de Wal.

Hoeveel sneller Antarctica afsmelt blijft onzekere factor

Als de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen hoog blijft, kan de Antarctische ijskap deze eeuw zo'n 30 tot 60 centimeter extra zeespiegelstijging creëren, bovenop de meest gevestigde zeespiegelprojecties van het VN-klimaatpanel IPCC uit 2013, zo denken de onderzoekers.

Maar ook als landen zich houden aan afspraken uit het Parijsakkoord en de uitstoot snel terugdringen, moet nog steeds rekening worden gehouden met sneller ijsverlies van Antarctica. Er zou dan nog 15 tot 30 centimeter bij de eerdere projecties moeten worden opgeteld.

Halverwege deze eeuw gaat het in alle scenario's om een extra zeespiegelstijging van circa 10 centimeter. Voor kwetsbare kusten maakt elke decimeter veel verschil in de kans op extreme waterstanden, voegt Van de Wal toe.