Vanaf deze herfst zullen grote stormen in Nederland voortaan een naam krijgen, zo heeft het KNMI afgesproken met Britse en Ierse collega's. Desondanks kan het nog een tijd duren voordat de eerste herfststorm zich aandient. Want hoewel de herfst er bekend om staat, is de kans op een storm in dit seizoen helemaal niet zo groot.

'Herfst, herfst, wat heb je te koop? 1000 kilo bladeren op een hoop. En wat nog meer? Zakken vol met wind.' Zo gaat het kinderliedje en dat beeld van de herfst zullen de meeste mensen hebben. Sterker nog: in het weernieuws keert een speciale term bijna elk jaar wel terug: de herfststorm.

Maar is dat seizoensbeeld wel terecht, en is dat echt iets, 'de herfststorm'? Als we naar de statistieken van het gemiddelde klimaat van Nederland kijken eigenlijk niet. Het kán in de herfst wel flink stormen, maar de kans is eigenlijk niet zo groot. De gemiddelde windsnelheid is in de Nederlandse winter – van december tot en met februari – duidelijk hoger dan in de herfst, die voor weerkundigen op 1 september is begonnen.

Gemiddelde hoogste windsnelheden per maand in het Nederlandse klimaat. (Bron: KNMI)

Relatief weinig kans op herfststorm in september of oktober

En ook in maart is in Nederland de gemiddelde windsnelheid nog hoger dan in de herfst. Dat heeft te maken met de bron van stormen.

In Nederland vormen die stormen zich langs krachtige lagedrukgebieden vanaf de Atlantische Oceaan. En die ontstaan daar vooral als het temperatuurverschil tussen het noordelijk poolgebied en de subtropen ten zuiden van ons het grootst is.

Dat temperatuurverschil wordt vooral bepaald door de poolnacht, het winterhalfjaar waarin het op de Noordpool permanent nacht is. In september worden de dagen daar weliswaar snel korter, maar de temperatuur ijlt altijd een beetje na.

Drijvend zee-ijs Noordpool heeft invloed op eventuele herfststorm

Zo is de uitbreiding van drijvend zee-ijs op de Noordpool doorgaans pas eind september het laagst, het zomerminimum. Omdat er dan veel open oceaanwater is, is ook de lucht in het hoge noorden nog warm. Het temperatuurverschil met zuidelijker gebieden is dan dus nog relatief gering.

Hierdoor kunnen september en oktober op onze tussengelegen gematigde breedte soms juist uitzonderlijk rustige weermaanden zijn. Het kan nazomeren of zelfs zo windstil zijn dat zich een andere herfstspecialiteit kan vormen: ochtendmist.

Ook herfststorm door orkaanseizoen in Caraïben en VS

Waarom dan dat typische begrip herfststorm? Dat hangt samen met het orkaanseizoen in het Caraïbisch gebied en in het zuidwesten van de Verenigde Staten, dat wél in het najaar z’n hoogtepunt heeft. Als dat orkaanseizoen intens is, kunnen orkaanrestanten afdwalen naar Noordwest-Europa.

Zo kan het dat de zwaarste storm die afgelopen eeuw in Nederland gemeten is, op 7 september 1944 overtrok. In Vlissingen werd toen een windsnelheid van 122 kilometer per uur gemeten: windkracht 12. Maar zulke voormalige orkanen zijn nou precies stormen die wij in Europa zelf geen naam meer hoeven te geven.

De gemiddelde windsnelheid in september (in m/s), vergeleken met de gemiddelde windsnelheid in de maand januari. (Bron: KNMI)

Herfst wordt ook natter

En hoe zit het dan eigenlijk met die regen in de herfst? Ja, de herfst is inderdaad nat. En bovendien wordt de herfst (net als de winter) natter: er valt in de herfstmaanden in Nederland nu al bijna een kwart meer regen dan een eeuw geleden.

Maar of die neerslagtrend ook zal doorzetten is volgens het KNMI nog onzeker. En dat heeft weer met de wind te maken. Hoe die zich ontwikkelt onder invloed van klimaatverandering blijft in onze regio vooralsnog vrij onzeker. Er zijn studies die wijzen op een toename van de zogeheten westcirculatie in de winter, maar ook studies die wijzen op een afname van de westcirculatie in de zomer.

De herfst zit ertussenin, en kan dus twee kanten op. Maar stormen behoren voorlopig nog niet tot het vaste recept.