Het is september: traditioneel de oogstmaand voor wijnboeren in de Franse Bourgogne. Maar de druiven van beroemde wijnhuizen worden steeds vaker al in augustus geplukt. En archieven die teruggaan tot de middeleeuwen vertellen een belangrijk klimaatverhaal: de snelste verandering zit in de afgelopen dertig jaar.

Pommard, Volnay, Meursault: het zijn piepkleine dorpjes, maar de kenners van Franse wijnen weten ze zo aan te wijzen op de kaart. Het is een verzameling oeroude wijngaarden onder aan kalksteenhellingen bij de stad Beaune, in de Bourgogne.

Nauwkeurige middeleeuwse loonstrookjes

Dankzij een team van Franse en Zwitserse onderzoekers kan nu 664 jaar worden teruggekeken in de tijd, om te zien wanneer in deze beroemde wijngaarden de druiven geplukt werden. Voor het middeleeuwse deel raadpleegden de onderzoekers onder andere kerkelijke archieven van loonbetalingen aan druivenplukkers, waarop de exacte data staan vermeld waarop druiven werden geplukt.

Door verschillende historische archieven te verbinden met moderne gegevens tot en met de wijnoogst van afgelopen zomer, ontstond 's werelds langste ononderbroken oogstarchief. En dat archief vertelt een klimaatverhaal: in jaren met koude en natte lentes en zomers viel de oogst laat, en in jaren met een relatief warm en droog groeiseizoen werden de druiven eerder geplukt.

En die schommelingen bleken goed samen te vallen met bijvoorbeeld archieven van graanoogst uit omringende landen en met historische temperatuurreconstructies.

Druivenoogst valt gemiddeld twee weken eerder

Hoewel er in deze periode natuurlijke klimaatschommelingen optraden, met warmere en koelere periodes, bleven de gemiddelde afwijkingen van jaar tot jaar meer dan zes eeuwen lang constant. Daarom, zo schrijven de onderzoekers in vakblad Climate of the Past, blijft over de hele periode van 1354 tot en met 1987 één gemiddelde oogstdatum overeind: 28 september.

Pas daarna, vanaf het jaar 1988, verschuiven de oogstdata voorbij de natuurlijke variatie van jaar tot jaar. Over de afgelopen 31 jaar worden de druiven gemiddeld op 15 september geoogst, en in de heetste jaren begint het plukken nu zelfs al in augustus.

"We hadden niet verwacht dat de versnelling in de stijgende temperatuurtrend sinds het midden van de jaren tachtig er zo helder uit zou komen", zegt klimaatonderzoeker Christian Pfister van de Universiteit van Bern. "Het uitzonderlijke karakter van de afgelopen dertig jaar wordt voor iedereen zichtbaar."

Toekomst Bourgognewijnen: Franse Rioja?

Kan de vroegere oogst verklaard worden door de komst van een ander druivenras? Nee, de belangrijkste druif in het gebied is al sinds de veertiende eeuw de karakteristieke pinot noir. In 1395 verbood de hertog van Bourgondië zelfs de teelt van andere rode druiven en daar houden de wijnboeren rond Beaune zich tot de dag van vandaag aan.

Het is de vraag of dat in de nabije toekomst nog zo zal zijn. De beste wijnen rond Beaune lagen vroeger aan de voet van de helling, maar komen nu al van de hogergelegen (en dus koelere) wijngaarden. De pinot noir is een druif voor relatief koele wijngebieden, die een langzaam groeiseizoen nodig heeft. En zoals Nederland steeds meer het oorspronkelijke klimaat van Frankrijk krijgt, schuiven Spaanse temperaturen langzaam naar de Bourgogne.

Door klimaatverandering stijgen de alcoholpercentages

Volgens een wijnbouwstudie van de Université de Bourgogne uit 2014 kan het in het gebied tussen 2030 en 2050 gemiddeld al 3 graden warmer zijn. Sommige wijnexperts denken daarom dat de pinot noir al over een jaar of twintig uit de streek zal verdwijnen.

De afgelopen twee zomers waren uitzonderlijk warm en droog in de Bourgogne. In 2018 begon de wijnoogst daarom al in augustus - een volle maand voor het historische gemiddelde.

En de kwaliteit komt dat niet ten goede, zeggen de kenners: als je zo'n peperdure grand cru 2018 koopt uit de beste wijngaarden rond Beaune, bevat die 14,5 procent alcohol en soms nog meer. Geen goed teken, voor wie het om de smaak te doen is.