De Nederlandse Staat moet excuses aanbieden voor het slavernijverleden, zo luidt donderdag het dringende advies van het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden. Ook moet de Staat erkennen dat de gevolgen van het Nederlandse slavernijverleden ook in het heden voelbaar zijn. Wat is precies het nut van excuses, en kijken we dan niet te veel naar het verleden?

Wat is het nut van excuses?

"Met excuses plaats je een ander op de voorgrond en relativeer je je eigen positie", zegt Kathleen Ferrier in gesprek met NU.nl. Ferrier is voorzitter van de Nederlandse UNESCO-commissie voor onderwijs, wetenschap, cultuur en communicatie en universitair docent mensenrechten, gender en politiek. "Je zet de pijn van een ander over het slavernijverleden op de voorgrond en niet jouw eigen gelijk. Je geeft daarmee aan dat je het verdriet van een ander wil begrijpen."

Volgens Ferrier gaan excuses om de erkenning dat het Nederlandse slavernijverleden een periode van foute gebeurtenissen was. Maar volgens het voormalig Tweede Kamerlid namens het CDA is de Nederlandse Staat ook nu de aangewezen partij om excuses te maken.

"Natuurlijk zijn er mensen die zeggen dat het Nederlandse slavernijverleden lang geleden is en dat klopt. Maar de mensen die nu in de Nederlandse regering zitten zijn de rechtsopvolgers van de voorgangers die dit historisch onrecht mogelijk hebben gemaakt."

Radiozender FunX is samen met The Black Archives en de Stichting Nederland Wordt Beter een petitie gestart voor excuses van de Staat, en om van 1 juli een nationale herdenkingsdag te maken. Met die twee zaken willen de partijen dat Nederland het slavernijverleden volledig erkent.

Kijken we met excuses niet te veel terug, in plaats van vooruit?

Ferrier wijst erop dat de Nederlandse maatschappij pas goed vooruit kan kijken zodra de Staat excuses heeft gemaakt en misstanden uit het verleden onder ogen is gekomen. Dat is volgens haar nodig voor een betere toekomst van alle Nederlanders. "We kunnen alleen goed vooruitkijken en de toekomst van onszelf en onze kinderen beter maken als we terug hebben gekeken."

"Het verleden legt ons uit waarom we er nu voorstaan zoals het nu is: we leven nog steeds in een samenleving waar mensen aanlopen tegen institutioneel racisme, mensen van kleur die worden gediscrimineerd bij het vinden van stageplaatsen en bij lagereschooladviezen. Dat is een rechtstreeks gevolg van de slavernij: die werd gebruikt om mensen van kleur te ontmenselijken."

"Het verleden is tot nu toe verteld vanuit het perspectief van de witte overheerser. Dat gaat nu mede door Black Lives Matter anders. Voor veel mensen was dat een eyeopener." Ferrier geeft als voorbeeld de podcast De plantage van onze voorouders. Daarin onderzoeken een afstammeling van een slavenhouder en die van een tot slaaf gemaakte persoon samen hun verleden. "Dat is in het klein hoe we als Nederland moeten omgaan met ons slavernijverleden."

Wat gaat dit Nederlanders zonder gevoelsmatige band met de slavernij aan?

Tegenstanders van excuses zijn soms bang dat ze daardoor niet meer trots mogen zijn op wat Nederland door de eeuwen heen heeft bereikt. Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet beklaagde zich tijdens de verkiezingscampagne over de "eeuwige schuldcultuur" die in Nederland zou heersen rond het slavernijverleden. Uit een peiling in opdracht van Trouw bleek dat de meerderheid van de Nederlanders excuses niet nodig vinden.

"Dat de meerderheid van de Nederlanders mogelijk niets met slavernij heeft, is misschien een reden om juist wél excuses te maken", denkt Wouter Veraart, hoogleraar rechtsfilosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, in gesprek met NU.nl. "In Nederland leven ook groepen mensen die zich wel verbonden voelen met mensen die het slavernijverleden aan den lijven hebben ervaren."

"Voor hen is erkenning wel van belang. Zij ervaren of bemerken wel de gevolgen van ons slavernijverleden en vinden het pijnlijk dat onze samenleving hier tot nu toe onverschillig op heeft gereageerd. Door excuses neem je ze serieus. Je sluit ze niet uit maar juist in in de geschiedenis. Zo kun je hun verleden en dat van groepen die niet direct iets hebben met ons slavernijverleden, bij elkaar brengen."

Als het zo belangrijk is, waarom heeft de Nederlandse Staat dan niet al excuses gemaakt?

"Met excuses leg je je eigenlijk vast om voortaan anders om te gaan met het verleden", aldus Veraart. "Om de excuses betekenis te laten hebben, zou je ze bijvoorbeeld kracht moeten bijzetten door duidelijke maatregelen te treffen tegen discriminatie."

"Daar moet de Staat toe bereid zijn. Het lijkt erop dat dit op nationaal niveau nog niet het geval is: Rutte heeft in het verleden gezegd dat hij bang is voor polarisatie."

In 2020 was Rutte niet bereid om excuses te maken voor het Nederlandse slavernijverleden. Het besluit heeft niets te maken met angst voor financiële claims of herstelbetalingen, zei de demissionaire premier. De vraag hoever je terug kan gaan in de tijd om excuses aan te bieden, was volgens hem een belangrijker argument.

In februari constateerde onderzoeksbureau I&O Research dat een meerderheid van de Nederlanders zonder migratieachtergrond excuses niet nodig vond. Twee op de drie Nederlanders met een migratieachtergrond was juist voor excuses.

Zijn er gevolgen als Nederland excuses aanbiedt?

Als de Nederlandse Staat daadwerkelijk excuses aanbiedt, is het vervolgens juridisch nergens toe verplicht, aldus Veraart. "De kans dat je voor een rechter succesvol schade kunt claimen op basis van door de Staat gemaakte excuses is bijna nul. Excuses voor het gehele Nederlandse slavernijverleden zijn heel globaal. Maar voor een rechter moet je concrete schade kunnen aantonen. Die moet bovendien aantoonbaar het directe gevolg zijn van een concrete gebeurtenis uit het verleden."

Veraart kent wereldwijd geen voorbeelden uit het recente verleden waar men na gemaakte excuses met succes geprocedeerd heeft. Als voorbeeld geeft de hoogleraar Frankrijk. Dat land kent sinds 2001 een wet die het slavernijverleden, zowel de slavenhandel als de plantageslavernij, een misdrijf tegen de menselijkheid noemt. "De Franse wet heeft niet tot succesvolle schadeclaims geleid."

Donderdag heeft burgemeester Femke Halsema van Amsterdam excuses aangeboden voor het slavernijverleden van de stad. Een mooie stap, wat Veraart betreft. "Ik vind het waardevol dat een stad als Amsterdam het onrecht van het slavernijverleden erkent. Die woorden op zich zijn al waardevol. Het zou best kunnen dat de steden het voortouw nemen en dat de Staat volgt."