Kijk nog één keer op je horloge en lees dan pas verder. Want door een voetbalwedstrijd in 1911 zien we dat de tijd zelf ook geschiedenis heeft, wordt duidelijk dat Andere Tijden méér betekent dan een geinig tv-programma. Daarvoor beginnen we bij de familie van prins Hendrik en koningin Wilhelmina en eindigen in een tijdloos Zeeland – in dit geval letterlijk tijdloos. Verwarrende foto´s erbij?

30 april 1909 was de geboortedag van koningin Juliana. Het was meteen de laatste dag dat er in Nederland per regio andere tijden waren, dat het in Zeeland later of vroeger was dan bijvoorbeeld op Texel. Op 1 mei voerde minister Theo Heemskerk de nationale wettelijke tijd in en sindsdien is het overal even laat in dit land.

Als eenheid werd gekozen voor de Amsterdamse Tijd , die een kleine 20 minuten (om precies te zijn: 19 minuten, 32 seconden en 13 honderdsten) afweek van de Midden-Europese Tijd. Juliana is voor haar Zeeuwse tijdgenoten dus op een ander tijdstip ter aarde gekomen dan in Friesland. Maar dan wel als één van de laatste Nederlanders ooit.

En waarom beginnen we hierover op de sportpagina van NU.nl? Waarom vallen we geen natuurkundigen hiermee lastig?

Wel, sportverzamelaar Willem Cupedo meelde me een prachtige scan uit een voetbalboekje uit 1911 van een Haagse voetbalclub, die een reis maakte naar Engeland. Daarbij zat een waarschuwing: ‘De tijd voor Engeland is opgegeven in Greenwich = 20 minuten vroeger dan in Holland.’ En omdat dit tegenwoordig precies een uur is, is er dus duidelijk iets veranderd in hoe de tijd in Nederland is georganiseerd.

Ja, in zo’n klein zinnetje zit aanleiding tot een artikel, dat schijnbaar thuishoort bij natuurkundigen. Maar niets van dat al! De sportgeschiedenis betreedt alle wetenschappelijke disciplines waar het die dag toevallig zin in heeft en vandaag is dat dus de tijdrekening. Wat is er tenslotte belangrijker in de geschiedenis dan de tijd zelf?

Daarom gauw weer verder, naar hoe de tijdrekening in Nederland was georganiseerd vóór de komst van Juliana. Daarvoor gaan we naar Zeeland, waar eind negentiende eeuw een schitterend onderzoek was uitgevoerd.

Stadse fratsen!

In Zeeland werd namelijk in 1892 aan 109 gemeenten gevraagd welke klokkentijd zij gebruikten. Maar liefst zeven verschillende antwoorden werden er gegeven! De ene plaats hanteerde eerdergenoemde Amsterdamse Tijd, waar elders de standaard van Greenwich of een plaatselijke variant werd gehanteerd. Er waren zelfs enkele plaatsen zonder klok of uurwerk, die dus wellicht helemaal geen ‘tijd’ kenden. Tot slot was een groot aantal gemeenten niet bereid om antwoord te geven op die vraag. Misschien hadden ze er geen tijd voor…

Stel je voor dat in die jaren een Zuid-Hollandse voetbalclub moest spelen in Zeeland om kwart voor drie en dat dit nét in die gemeente was waar ze niet aan tijd deden. “Hoezo kwart voor drie? Typische stadse fratsen! Kom maar als de schaduw van de kerktoren naar het veld wijst op de eerste zaterdag na de volle maan van augustus.”

We zijn weer in de sportgeschiedenis aangekomen. Moeilijk hoor, om in die jaren een uitwedstrijd te spelen. Gelukkig werd in 1835 nog niet gevoetbald, want dan was er ook gedonder ontstaan tussen Amsterdam en Haarlem. Dankzij de opkomst van de trein is dat gelukkig veranderd.

Want op 20 september 1839 reed de eerste trein tussen Amsterdam en Haarlem. Nog maar vier jaar daarvoor gaven de klokwijzers in deze twee steden op hetzelfde tijdstip verschillende tijden aan, die in de loop van een jaar ook nog eens werden veranderd. In februari liep Amsterdam een kwartier voor op Haarlem en in november juist weer vijftien minuten achter. Een vaste reiziger tussen deze steden moet er soms gek van zijn geworden. In 1839 werd dit op verzoek van het Ministerie van Binnenlandse Zaken veranderd, en werden de klokken in deze steden gelijkgezet. Maar dus niet in een provincie als Zeeland, want die had er nog geen zin in. En Groningen ook niet.

Tot op de dag dat Juliana precies één dag oud was en heel Nederland leefde volgens de Amsterdamse Tijd. Na 1909 werden er nog drie wijzigingen doorgevoerd om uiteindelijk uit te komen in de huidige situatie.

Zo, kijk eens opnieuw naar je horloge. Denk je er nog hetzelfde over als enkele minuten geleden?