Eindejaarsinterview Mark Rutte: 'Ik beslis niet alles in mijn eentje'

Met de langste formatie uit de parlementaire geschiedenis en de wittebroodsweken van het derde kabinet van premier Mark Rutte achter de rug, blikt NU.nl met de minister-president terug op 2017. Ook kijkt Rutte vooruit op volgend jaar, waar alweer de volgende verkiezingscampagne voor de gemeenteraadsverkiezingen opdoemt.

Dit jaar stond uiteraard in het teken van de verkiezingen, de formatie en de beëdiging van het nieuwe kabinet. Het was het jaar waarin de economie weer ging draaien en de asielstroom onder controle kwam. Vat ik het dan goed voor u samen?

"Het was inderdaad het jaar van de verkiezingen, een complexe en ook wel plezierige formatie en de start van het nieuwe kabinet geeft mij heel veel energie om weer aan de slag te gaan. De economie is het hele jaar goed blijven draaien; er komen veel banen bij en de werkloosheid daalt."

"Ik weet alleen niet of ik de asielproblematiek genoemd zou hebben, want die was eigenlijk vorig jaar - na de afspraken met Turkije - onder controle aan het komen. Bovendien hebben we nog wel wat problemen op het gebied van asiel op te lossen. Bijvoorbeeld om economische migranten, die geen recht op asiel hebben, terug te sturen naar land van herkomst."

De asielproblematiek is dus nog niet onder controle?

"We waren out of control in 2015. We zijn weer in control gekomen na de afspraken met Turkije in 2016. Maar het is niet zo dat we nu klaar zijn. Met Frankrijk en Duitsland ben ik bezig om samen met de Afrikaanse landen te kijken hoe we de stroom mensen die geen kans maken op asiel in te dammen en ervoor te zorgen dat Afrikaanse landen deze economische migranten weer terugnemen. We zijn nog niet klaar."

Hoe spannend was de Tweede Kamerverkiezing voor u?

"Verkiezingen zijn altijd spannend. In 2012 was het ook spannend. Toen zag je de SP opeens stijgen in de peilingen en werd daarna de PvdA de grootste. Nu zag je het CDA en D66 opkomen en de PVV zat heel dichtbij ons. Ik ben heel blij en trots dat ik uiteindelijk het vertrouwen van de kiezer heb gekregen."

Uw politieke tegenstanders fluisteren dat u de verkiezingen hebt gewonnen vanwege uw optreden rond de Turkse minister Kaya die in Rotterdam wilde spreken. U verhinderde dat en maakte duidelijk dat haar komst ongewenst was. 

"Het kabinet heeft toen gedaan wat het moest doen. Ik heb niet gepland dat dat vlak voor de verkiezingen gebeurde. Ik heb geen seconde gedacht: ik moet nu ingrijpen, want er zijn Tweede Kamerverkiezingen. Wij hebben als coalitie, met toenmalig vicepremier Lodewijk Asscher en minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders, met volle overtuiging gezegd: wij zijn een soeverein land en wij laten ons dit niet gebeuren."

"Wat het effect op de verkiezingen is geweest kun je nooit weten. Je zag al wel dat we voor het incident in de peilingen aan het stijgen waren."

“Wij hebben ons als kabinet af te vragen of wij als Nederland competitief zijn”

De VVD ging de campagne in met eigenlijk drie speerpunten: het herstel van de economie, de asielstroom en de Nederlandse identiteit. Na de formatie wordt de burger opeens geconfronteerd met een verhoging van het lage btw-tarief, de afschaffing van de dividendbelasting en krijgt het te horen dat de klimaatplannen van het kabinet miljarden gaan kosten.

"Zo voel ik het niet. Het doel was om Nederland sterker uit de crisis te krijgen. Ik was en ik ben zeer gemotiveerd om door te gaan. Die btw-verhoging maakt deel uit van de belastinghervorming waardoor de lasten uiteindelijk lager zullen uitvallen. Ik ben voor de btw-verhoging, omdat we daardoor de lasten extra kunnen verlagen. Van die verhoging komt er uiteindelijk dus niets bij de overheid terecht, omdat de lasten meer verlaagd worden dan dat de btw verhoogd wordt."

Van de dividendbelasting zijn mensen verbaasd dat het in geen enkel verkiezingsprogramma stond en geen onderwerp in verkiezingscampagne is geweest.

"Wij hebben ons als kabinet af te vragen of wij als Nederland competitief zijn. De laatste cijfers laten zien dat 15.000 buitenlandse bedrijven zorgen voor 700.000 Nederlandse banen. In een veranderende wereld met de Brexit, met allerlei Europese landen die bezig zijn naar hun belastingen te kijken, moet een kabinet altijd kijken hoe Nederland competitief blijft."

"Tijdens de formatie hebben wij besloten de dividendbelasting af te schaffen om competitief te blijven. Dat is een keuze die we maken. De VVD-campagne was erop gericht sterker uit de crisis te komen en banen voor Nederlanders te creëren en te behouden. Daar hoort ook bij dat je het vestigingsklimaat goed houdt."

"Waarom zou dit kabinet het anders doen? De regering heeft twee taken: zorgen voor veiligheid en banen. De regering creëert geen banen, maar moet wel voor een omgeving zorgen waar banen bij kunnen komen. Waar Shell of andere multinationals verder zijn gevestigd, maakt mij niet zoveel uit. Tenzij, en dat is het geval, zij verantwoordelijk zijn voor heel veel banen."

Waarom is dit verhaal, maar ook de plannen en de kosten van de klimaattransitie, niet in de campagne verteld?

"Klimaat was een heel groot thema. Mijn laatste debat in de campagne was met Segers over klimaatbeleid."

Over dit onderwerp heeft u geen ingezonden brief van twee pagina’s naar het AD gestuurd.

"Mijn ingezonden stuk in het AD ging over sterker uit de crisis komen en het bouwen van een economie voor toekomstige generaties. Wat waar is, is dat niet iedereen dit onderwerp aan de VVD koppelde, hoe zeer ik er ook over sprak. Dat vind ik jammer. Wij werken eraan om te laten zien dat we dit wél belangrijk vinden."

Dit kabinet zegt de mensen die de economische crisis het hardst gevoeld hebben nu met lastenverlichtingen te belonen voor hun geduld.

"Zo zou ik het niet willen formuleren. Ik zou willen zeggen dat mensen het nu moeten ervaren. Dat gaat over extra uitgaven voor politie, onderwijs en ouderenzorg, maar ook belastingverlaging."

“De vraag is of het maatschappelijk debat de inzet van deze coalitie weerspiegelt. Dat is niet altijd zo”

Wat vindt u er dan van dat sinds het kabinet is aangetreden het alleen maar gaat over de afschaffing van de dividendbelasting, de verhoging van de btw en de hogere energierekening. 

"Als politiek heb je beperkt invloed op waar het maatschappelijk debat over gaat. Dat bepalen media, de oppositiepartijen en de regering. De vraag is of het maatschappelijk debat de inzet van deze coalitie weerspiegelt. Dat is niet altijd zo. Op zich is het normaal dat bij het aantreden van een nieuwe coalitie de oppositie er soms maatregelen uitlicht die wat eenzijdig in de etalage worden gezet. Ik verwijt ze dat niet. Dat deed ik ook weleens toen ik in de oppositie zat."

Doet die druk u niets? Is het bijvoorbeeld uitgesloten dat de btw-verhoging en de afschaffing van de dividendbelasting worden teruggedraaid?

"Daar zou ik niet voor zijn, ik sta achter de regeringsplannen. Maar ik ben geen dictator. Ik kan niet zeggen dat het uitgesloten is, want dan zou ik in mijn eentje alles beslissen. Maar als het aan mij ligt, en volgens mij ook als het aan deze coalitie ligt, gaan wij met deze plannen verder."

Rutte, Buma, Pechtold en Segers presenteren het regeerakkoord

In maart staan de gemeenteraadsverkiezingen alweer voor de deur. Bent u er klaar voor om weer in de campagnestand te springen? 

"Ja, ik vind dat vreselijk leuk; in gesprek gaan met mensen op straat die je een duim omhoog geven of kritiek hebben. Ja, ik hou daarvan."

Gemeenteraadsverkiezingen dreigen soms als tussentijdse toets voor een zittend kabinet te gelden.

"Ik weet niet of dat zo is. Volgens mij willen mensen dat hun gemeenten goed worden bestuurd. Tegelijkertijd is het onvermijdelijk dat er mensen zullen zijn die het wel zo interpreteren. Daar heb ik mee te leven."

"Landelijke politiek is ook moeilijk te vergelijken met lokale politiek. De landelijke partijen doen ook niet overal mee. Je hebt een grote groep kiezers die op lokale partijen stemmen. Tegen die groep zou ik willen zeggen: overweeg een landelijke partij, die heeft het voordeel een link te hebben met het provinciaal en landelijk bestuur en kan daardoor meer voor elkaar krijgen. Maar dat is een keuze die de kiezer moet maken."

Veel overheidstaken zijn de afgelopen regeerperiode overgeheveld naar gemeenten. Zijn de aankomende gemeenteraadsverkiezingen belangrijker dan ooit tevoren?

"Ik denk het wel. Belangrijker dan ooit tevoren is wel wat zwaar gesteld, maar ze zijn zeker belangrijk. Ik mocht in 2003 zelf de bijstand decentraliseren en er zijn voor gemeenten meer taken, zoals de WMO en de participatiewet, bijgekomen. De gemeenten hebben ook veel meer mogelijkheden om het armoedebeleid, jeugdbeleid en ouderenzorg te coördineren. Het belang van gemeenten neemt alleen maar toe."

Wat vindt u er dan van dat het steeds moeilijker wordt om goede kandidaat-raadsleden te vinden? 

"Alle partijen hebben te maken met een krimpend actief ledenbestand. Mijn indruk is dat het bij de VVD gelukt is een goede lijst op te stellen."

Een ander probleem is de infiltratie van de onderwereld in de lokale politiek. 

"Dat vraagt om een goede selectie. Het hoofdbestuur van de VVD adviseert de lokale afdelingen een Verklaring Omtrent Gedrag te vragen en veel afdelingen doen dat ook. Ik merk ook dat alle partijen zich erg bewust zijn kandidaten te selecteren die heel goed gescreend zijn."

Tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen vindt ook het referendum over de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, de 'aftapwet', plaats. Gaat u daar campagne voor voeren?

"Nou, geen campagne. Ik ga wel vertellen waarom ik heel erg voor deze wet ben. Ik zei het al: de regering heeft twee taken. Zorgen voor een goede economie en het land veilig houden. Nu de communicatie niet meer via de telefoon, maar grotendeels via de kabel gaat, moeten onze diensten in staat zijn gevaarlijke elementen op te sporen."

Minister Kajsa Ollongren zei onlangs dat zij wel actief campagne gaat voeren. Zij gaat het land in en wil met zoveel mogelijk mensen in debat. 

"Campagne voeren met foldertjes en koffie uit delen is wat anders dan het maatschappelijk debat aangaan. Ik ga wel, net zoals Kajsa, vertellen waarom ik voor ben."

Dit wordt waarschijnlijk het laatste raadgevend referendum. Het nieuwe kabinet wil de wet die dit mogelijk maakt afschaffen. 

"In het regeerakkoord hebben we afgesproken de Wet raadplegend referendum af te schaffen. Er staat niet in het regeerakkoord dat wij als doel hebben dat dit het laatste referendum is. Nieuwe referenda die nog onder de wet vallen kunnen wij niet tegenhouden."

Dit kabinet maakt een referendum over de intrekking van de Wet raadplegend referendum onmogelijk. Vindt u dat eerlijk?

"Dit kabinet vindt het logisch dat het niet-referendabel is."

Vindt u dat eerlijk naar de kiezer? Die kan niet bepalen of zij voor of tegen deze wet zijn.

"Dan krijg je een referendum over de vraag of je een referendum moet houden over het intrekken van een referendumwet. Ik snap niet waarom je dat zou moeten doen."

Om de mensen een stem te geven, al is het voor de geschiedenisboeken zodat we weten of de burger voor of tegen is.

"Als je als regering echt vindt dat je tegen het raadplegend referendum bent is het niet geloofwaardig om een referendum te houden over de intrekking van het raadplegend referendum."

Wat is voor u de belangrijkste uitdaging voor 2018?

"Mensen laten ervaren dat hun land er echt beter voorstaat. Dat betekent dat de investeringen die dit kabinet doet in 2018 zichtbaar moeten zijn: in het onderwijs, de gezondheidszorg en de voorbereiding van de lastenverlichting die het jaar erop volgt. Dat wordt echt de grootste taak. Ik vind dat mensen nu in hun persoonlijk leven moeten voelen dat het beter gaat. 

Daarnaast zal er op het gebied van migratie veel moeten gebeuren, maar ook veiligheid: onze militairen gaan nog een jaar door in Irak, Mali, Afghanistan en in de strijd tegen IS. Ook volgend jaar zal het belangrijk blijven dat Nederland bijdraagt aan het verminderen van de instabiliteit in de landen om Europa."

Lees meer over:
Tip de redactie