2014 is het jaar van "het grootste ruimtevaartnieuws sinds de maanlanding". Maar wetenschappers verbazen zich ook over ondergrondse valleien op aarde, 'ruikende' longen en een adelaarsrog die wordt geboren door maagdelijke voortplanting.

De Europese ruimtesonde Rosetta ontwaakt begin 2014 uit een diepe winterslaap. Het ruimtevoertuig is op weg naar de komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko, die zich op 500 miljoen kilometer afstand van de aarde bevindt.

Om energie te sparen tijdens de reis, zijn alle systemen aan boord al bijna drie jaar uitgeschakeld. De grote vraag is of alles nog werkt. Het voertuig stuurt op 19 januari voor het eerst weer een teken van leven naar de aarde, dat om 19.15 uur Nederlandse tijd met luid gejuich wordt ontvangen door de vluchtleiding.

Het ontwaken van de ruimtesonde moet volgens de Nederlandse projectleider Fred Jansen de aanzet worden van "het grootste ruimtevaartnieuws sinds de maanlanding".

Het is de bedoeling dat Rosetta voor het eerst in de geschiedenis een lander gaan afzetten op het oppervlak van de komeet. De precieze landingsplek op de galactische sneeuwbal moet dat moment nog worden gekozen.

Siamese tweeling

Op aarde geeft een afgelegen sneeuwgebied intussen ook geheimen prijs. Britse wetenschappers brengen tijdens een expeditie op Antarctica een nog onontdekte vallei onder het ijs in kaart, met behulp van radars op vliegtuigen en motorsledes.

De bodem blijkt op 2.000 meter onder zeeniveau te liggen. De verborgen vallei is daarmee dieper dan de Grand Canyon.

Ook in het menselijk lichaam worden nog onbekende structuren gevonden. Amerikaanse onderzoekers ontdekken eind januari dat menselijke longen net als de neus geurreceptoren bevatten.

Verder wordt duidelijk dat de mens beschikt over een uniek hersendeel dat bij geen enkele andere diersoort voorkomt. Het kleine gebiedje in de voorhersenen zou betrokken zijn bij planning en multitasken.  

Een bizar mechanisme in het lichaam van muizen zorgt in mei voor wilde speculaties over toekomstige behandelingen tegen ouderdom.

Amerikaanse onderzoekers tonen aan dat ze de organen van muizen kunnen verjongen met bloed van pasgeboren soortgenoten. Ze creëren een soort siamese tweelingen door de bloedvatenstelsels van oude en jonge muizen met elkaar te verbinden.

Bij de oude muizen blijken verdikte hartspieren en verstoorde hersenverbindingen zich te herstellen onder invloed van het jonge bloed. De onderzoekers hopen ooit ook ouderdomskwalen bij mensen te kunnen behandelen met bloedtransfusies.

Complimenten

Met sommige psychologische nieuwtjes uit 2014 kunnen we meteen ons voordeel doen, zo lijkt het. Amerikaanse psychologen komen in augustus bijvoorbeeld tot de conclusie dat een narcist te identificeren is aan de hand van slechts één vraag.

De beste tip van het jaar voor studenten komt van onderzoekers aan de Universiteit van Princeton. Gebruik geen laptop of tablet om in de collegezaal aantekeningen te maken, zo luidt hun advies, maar schrijf mee met pen.

Mensen die meeschrijven terwijl ze een informatief praatje beluisteren, zouden veel meer inzicht vergaren in de stof dan meetypende studenten.

Ouders krijgen wat tegendraads advies van de Nederlandse ontwikkelingspsycholoog  Sander Thomaes. Hij waarschuwt dat het geven van te veel complimenten niet goed is voor kinderen. Overdreven lof voor bijvoorbeeld een gemaakte tekening zou zelfs kunnen leiden tot een gebrek zelfvertrouwen. 

Bij de vluchtleiding van de Rosetta-missie groeit het vertrouwen in het najaar. De ruimtewetenschappers van de ESA slagen er op 15 september in om een landingsplek met een relatief plat oppervlak te vinden op de komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko.

"Ik zie de landing als een pokerspel waarbij we hoog inzetten", zegt projectleider Fred Jansen tegen NU.nl. "We hebben goede kaarten en een grote kans op de hoofdprijs."

Gekko's in de ruimte

Uit de ruimte komt verder opvallend dierennieuws. Rusland stuurt in de zomer enkele gekko's op een 'seksreis' in een baan rond de aarde. Het is de bedoeling dat de dieren met elkaar paren in een satelliet, zodat het effect van straling in de ruimte op voortplanting kan worden onderzocht.

Maar het experiment loopt uit op een mislukking. Bij terugkeer op aarde blijken alle gekko's overleden.

In Nederland zorgt een vrouwelijke adelaarsrog in Burgers Zoo wel voor een bijzondere geboorte. Het dier verwekt een jong zonder met een mannetje te paren. Het geval van maagdelijke voortplanting is wereldnieuws. Wel vergeet de dierentuin eerst te melden dat de maagdelijk verwekte rog al is overleden.

Verder is 2014 vooral het jaar van de opmerkelijke prehistorische vondsten. Wetenschappers ontdekken fossielen van het grootste landdier ooit (een plantetende dinosaurus) en een bizarre stekelworm, ook vinden ze de oudste resten van dierlijk sperma

Het hoogtepunt van de Rosetta-missie vindt plaats op woensdag 12 november. De onbemande verkenner Philae landt rond 16.35 uur veilig op de kop van de komeet. "Philae praat met ons. We zijn geland op de komeet", laat de ESA weten vanuit de controlekamer in Darmstadt, in Duitsland.

In de uren daarna verstuurt het voertuig enkele foto's vanaf zijn bestemming en wordt ook de temperatuur van de komeet opgenomen. Al snel volgt echter een domper: de batterijen van de lander raken leeg. 

Bewijs voor oerknal

Alle aandacht voor de Rosetta-missie overschaduwt een ontdekking in de ruimte die misschien wel net zo groots is. Wetenschappers melden in maart dat ze bijzondere rimpelingen hebben gezien in het oudste licht dat kan worden waargenomen met radiotelescopen.

Deze zogenoemde gravitatiegolven zijn waarschijnlijk overblijfselen van het moment waarop het heelal ontstond. De golven vormen volgens de wetenschappers dan ook een buitengewoon nieuw bewijs voor de oerknal-theorie die verklaart hoe de huidige planeten zijn ontstaan.  

Zowel de ontdekkers van deze gravitatiegolven als de projectleiders van de Rosetta-missie maken volgens deskundigen kans op een Nobelprijs. Maar daarop zullen ze nog minimaal tot oktober 2015 op moeten wachten.