Thom de Graaf was partijleider van D66 in 2002 tijdens de opkomst van Pim Fortuyn. Drie jaar later trad hij af als minister van Bestuurlijke Vernieuwing toen bleek dat de noodzakelijke grondwetswijziging om de gekozen burgemeester mogelijk te maken, niet door de Eerste Kamer kwam. "D66 moet alleen regeren als het voldoende in de melk te brokkelen heeft."

In 2006 leek D66 op een dood spoor beland met drie Kamerzetels. Heeft u toen net als Hans van Mierlo gedacht 'misschien moeten we de partij maar opheffen'?

Nee, maar ik ben net als Hans van Mierlo nooit vreselijk geïnteresseerd geweest in het voortbestaan van D66, als wel in het voortbestaan van de ideeën van D66. Ik beschouw de partij als een voertuig. En net als elk ander voertuig kan een voertuig op een gegeven moment zijn houdbaarheidsdatum hebben.

Het gaat nu goed in peilingen. Hoe doet Alexander Pechtold het?

Alexander doet het fantastisch. Hij heeft met hulp van de partijvoorzitter Ingrid van Engelshoven en de voorzitter van de Eerste Kamer-fractie Gerard Schouw de partij weten te revitaliseren, want die was in de tweede helft van 2006 op sterven na dood. In 2005 en 2006 heeft de partij het erg moeilijk gehad en zijn er veel fouten gemaakt.

Maar peilingen zeggen toch niet alles?

Klopt, ik zie dat de partij weer is gaan leven. Er zijn afdelingen opgericht. We hebben tegenwoordig 20.000 leden , bijna een verdubbeling vergeleken met een aantal jaren geleden. En ook al zouden we nu bij de Kamerverkiezingen wat minder scoren dan we een paar maanden geleden nog dachten, D66 is weer alive and kicking en heeft weer een belangrijke plek in de Nederlandse politiek veroverd. Dat is echt de verdienste van Alexander Pechtold.

U was voor Alexander Pechtold de lijsttrekker van D66. Waar is het toen misgegaan?

Ik weet niet of je echt kunt stellen dat er iets is misgegaan. D66 is altijd een partij die sterk afhankelijk is van de kiezersgunst die op en neer gaat. We hebben wel eens 24 zetels gehaald, in 1994, maar als je naar de afgelopen veertig jaar kijkt, ligt het gemiddelde rond de negen a tien zetels.

Wij zijn nooit de volkspartij geweest die iedereen onder zijn vleugels kan krijgen. Zolang je maar een verschil kunt uitmaken. Ik kijk altijd naar de oude ARP, de Anti-Revolutionaire Partij, die nooit veel groter is geweest dan 14 zetels, maar toch premiers kon leveren omdat ze precies de juiste plek in dat politieke spectrum hadden.

Maar was het profiel van D66 niet zoek na Paars?

We hadden absoluut een probleem en dat probleem lag hem erin dat wij Paars mogelijk hadden gemaakt. Paars was de vereniging van het liberale en het economisch en cultureel liberale denken en het goede van de sociaal-democratie en daar zat D66 tussen, want wij hebben die twee kanten in onze genen.

Je wordt vanzelf wat onzichtbaarder als je het lijfje bent tussen twee hele grote vleugels, de VVD en PvdA. Toen hebben we onszelf herpakt na dat moeilijke jaar 2002, met de moord op Fortuyn, waar wij ook de klappen van kregen. En we hebben uiteindelijk deelgenomen aan het kabinet Balkenende II, omdat we meenden dat het nodig was, maar daar zijn we ook niet voor beloond door de kiezers.

Dat komt omdat u daarvoor had gezegd Balkenende niet te helpen aan een meerderheid.

Voor de verkiezingen in januari 2003 heb ik gezegd dat een combinatie van CDA, VVD en D66 hoogst onwaarschijnlijk was. Na de verkiezingen ben ik afgetreden als politiek leider. Mijn opvolger Boris Dittrich heeft die deur uiteindelijk weer op een kier gezet, maar dat had ook wel een reden: het land had in 2002 een ongelofelijk trauma opgelopen; het kabinet met de LPF werd binnen de kortste keren een totale mislukking

Wij vonden dat CDA en PvdA met elkaar moesten regeren, dat was ook de uitslag van de verkiezingen. Bos en Balkenende hebben dat toen samen niet voor elkaar gekregen - wat eigenlijk al een duidelijke indicatie was dat die twee niet voor elkaar geboren waren.

Toen was de keuze, ofwel we gaan terug naar de kiezer - dan zou je dus drie verkiezingen binnen minder dan een jaar hebben gekregen - ofwel D66 neemt zijn verantwoordelijkheid en gaat, tegen onze voorkeuren in, dan toch met die twee partijen regeren. Dat hebben we gedaan. Ik heb Dittrich daar altijd in gesteund en ben zelf ook in dat kabinet gaan zitten.

Maar de kiezer zag dat misschien toch als draai.

Nee, ik geloof niet dat dat de oorzaak is geweest voor het feit dat we het in 2006 moeilijk hebben gehad. D66 verloor zijn geloofwaardigheid om andere redenen. In het jaar 2005 zijn we in het kabinet blijven zitten toen ik wegging vanwege de bestuurlijke vernieuwing die we niet konden realiseren.

We hebben gedoe gekregen over Uruzgan en discussies en strijd in de partij. Daar houdt de kiezer helemaal niet van. D66 kan soms groot en soms klein zijn, maar één ding is altijd duidelijk: het is een geloofwaardige partij met een politieke integriteit. Die waren we toen even kwijt.

Wat vindt u van Pechtold's scherpe profilering ten opzichte van de PVV van de afgelopen jaren?

Ik denk dat dat nodig was. Hij zette daarin niet alleen een juiste stap, maar ook een moedige, want hij was de eerste. Alexander heeft moedig die positie gekozen. Daar heeft hij uiteindelijk heel veel steun voor gekregen en vervolgens is het door andere partijen overgenomen.

Dat zie je nu ook aan hoe de PvdA, met Job Cohen aan het roer, hetzelfde doet. Het is alleen jammer voor D66 dat dat thema bij de komende verkiezingen wordt overheerst door de economie. Dat is weer een heel ander thema met nieuwe tegenstellingen.

Pechtold wil een hervormend Paars. Wat is uw reactie daarop?

Ik ben nooit tegen Paars geweest. Klassiek Paars - PvdA, VVD en D66 - heeft nu in de peilingen geen meerderheid of slechts een nipte meerderheid. Ik zou het heel interessant vinden om te kijken of dat kan worden verbreed met GroenLinks, hoewel ik er ook wel een aarzeling bij heb als D66 te klein wordt.

Bedoelt u te klein in absolute zin of in relatieve zin?

Beide. Maar ik ga geen grenzen aangeven. Maar je moet kijken hoe groot de anderen worden, hoe groot je zelf wordt, of je dan het gevoel hebt dat je voldoende in de melk te brokkelen hebt en of je een cruciale positie in kunt nemen in zo'n kabinet. Als je dat gevoel niet hebt, moet je het ook niet doen.