AMSTERDAM - PvdA-prominent Ed van Thijn (75) toont zich in een interview met NU.nl kritisch over zijn partij en over het democratisch bestel van Nederland. "Nederland is een beetje een schijndemocratie."

Hoe heeft Bos het gedaan?

"Bij tijd en wijle goed, maar niet goed genoeg. Hij heeft de PvdA een beetje tot een dood gewicht gemaakt en er is geen enkele ideologische vernieuwing geweest. Voor de crisis over Uruzgan stond hij op vijftien, zestien zetels. Die kabinetscrisis was barre noodzaak, vond ik, maar het is toch wel heel erg dat je een kabinetscrisis over zo'n punt nodig hebt om de PvdA weer een beetje lucht te geven."

Was het partijpolitiek?

"Ik denk dat het niet te ontkennen valt dat dat partijpolitiek was. Ik spreek daar ook heel open over in mijn boek (De Formatie, redactie), dat hij de gemeenteraadsverkiezingen gekaapt heeft. De PvdA heeft toch nog een derde van haar raadszetels verloren, maar anders zou het nog erger geweest zijn."

Is het niet erg dat partijbelangen hebben geprevaleerd?

"Jazeker. Het is heel erg dat je een crisis over dat onderwerp nodig hebt om je partij weer een tikkeltje vooruit te helpen. Het feit dat iedereen nu zo enthousiast reageert op de komst van Cohen toont ook aan dat de opluchting over het vertrek van Bos groot is."

Deze eeuw heeft nog geen enkel kabinet de eindstreep gehaald. U stelt in uw boek De Formatie dat het politieke klimaat instabiel is en pleit voor een aantal oplossingen. Wat zijn de oplossingen?

"Je kunt direct een minister-president kiezen, maar dan doe je afbreuk aan de rol van het parlement. Daarom pleit ik voor een gekozen kabinetsformateur, die toestemming moet vragen van het parlement. Ik wil het parlement niet buitenspel zetten. In de praktijk wordt de formateur dan de minister-president."

Is het poldermodel nog werkbaar met al zijn compromissen?

"De kleine partijen zijn het probleem niet, dat zijn de grote partijen. Die moeten voor de verkiezingen kleur bekennen. Als Cohen nu al zou zeggen met wie hij straks gaat samenwerken, of als Balkenende zou zeggen of hij nou wel of niet met Wilders wil regeren, dan weten de kiezers wat er met hun stem gebeurt."

Waarom doen ze dat nu niet?

"Hoe meer kleur ze bekennen, hoe meer kiezers ze verliezen. Dat stimuleert laf gedrag. Ik begrijp niet dat we dat anno 2010 nog accepteren. De kiesrechtveranderingen die ik voorstel, dwingen ons om kleur te bekennen. Maar eigenlijk zou dat niet nodig moeten zijn, eigenlijk kan het nu al."

U bent een beetje boos.

"Het is toch te gek dat Nederland één van de weinige democratieën is waar een stem niet telt voor de regeringsvorming. Dat maakt het een beetje een schijndemocratie. Het grote feest begint pas na de verkiezingen. Dan is het mooi meegenomen als sommige partijen winnen of verliezen, maar winst is geen garantie voor succes bij de formatie."

Hoe moet de PvdA zich uitspreken?

"Cohen heeft al gezegd dat hij zo progressief mogelijk wil regeren. Dat betekent dat hij zich nu al zou moeten uitspreken voor GroenLinks en de SP. Hij moet nooit accepteren dat GroenLinks en de SP in een formatie zomaar kunnen worden weggezet, zoals dat in de vorige formatie is gebeurd. Hij zou zich moeten opwerpen als de leider van links."

Maar links heeft geen meerderheid.

"Cohen moet vervolgens zeggen dat hij het liefst wil samenwerken met D66 en dat hij zich ook inzet voor staatkundige hervormingen. Vanuit die krachtige basis zou hij straks moeten gaan praten met hetzij het CDA, hetzij de VVD. Maar hij mag zich niet laten uitspelen tegen andere progressieve partijen. Dat zou al een hele stap zijn."

Heeft u een voorkeur voor de VVD of het CDA?

"De VVD is bijna zo rechts als Wilders. Die zouden dus van heel ver moeten komen om een nieuwe paarse coalitie mogelijk te maken. Dat vraagt om een kolossale draai, terwijl Cohen juist gezegd heeft een einde te willen maken aan het neoliberalisme in de PvdA. Dus ik denk dan toch dat we eerder met het CDA tot zaken komen. Maar dan een CDA zónder Balkenende."